Salvador Dali kimdir? Birlikte incelemeye ne dersiniz? Hayat? boyunca say?s?z eser b?rakan ve ne yaz?k ki pek �ok sanat�? gibi de?eri, �l�m�nden sonra anla??lan �nl� ressam? yak?ndan tan?yoruz. Sanat�?n?n hayat?, eserleri ve t�m bilinmeyenlerini ke?fe �?kt???m?z bu yaz?da, kendisine ilham veren ba?ta s�rrealizm ak?m? olmak �zere di?er t�m ak?mlara da de?iniyor olaca??z.
�nl� ressam?n, s?ra d??? ki?ili?i ve farkl? d�nyas?na dair ufak bir yolculu?a �?kmaya haz?rsan?z, arkan?za yaslan?n. ?�hretinin s?rlar?n? a�??a �?karaca??m?z Salvador Dali ve hayat?n? yak?n mercek alt?na al?yoruz!
Salvador Dali�nin Hayat?na K?sa Bir Bak??
As?l ad? Salvador Domingo Felipe Jacinto Dali i Dom�nech olan Salvador Dali, 11 May?s 1904 y?l?nda ?spanya�da d�nyaya g�zlerini a�?yor. O, daha �ok ressam kimli?i ile bilinse de asl?nda heykelt?ra?, foto?raf�? ve filmci unvanlar?na da sahip. ?lgi duydu?u hemen hemen her alanda eser �reten sanat�?, asl?nda g�n�m�z�n d�hilerinden. �stelik bunu sadece biz de?il, kendisi de s�yl�yor. �yle ki bunu, daha k���k ya?lardayken kendi g�nl�?�ne yazd??? yaz?dan da anl?yoruz;
�Bir d�hi olaca??m, d�nya bana hayran kalacak. Muhtemelen hor g�r�lece?im ve anla??lmayaca??m, ama bir d�hi, b�y�k bir d�hi olaca??m.�
Salvador Dali, ayn? zamanda yaral? bir �ocuk. ��nk� kendisi do?madan 9 ay �nce aile bir o?ullar?n? kaybetmi?. Kendisine de a?abeyinin ad? olan �Salvador� ismi verilmi?. Dali, bu durumun hayat?nda b�y�k etkisi oldu?unu s�yl�yor. A?abeyinin �l�m�n�n g�lgesinde bir �ocukluk ge�iren Dali, bu y�zden hep kendini ve ki?ili?ini sorgulam??, ebeveynlerinin dikkatini �ekebilmek i�in t�rl� davran??lar geli?tirmi?.
Kendisi, histerik ruh hallerinin dayana??n?n tam da bu d�nemler oldu?unu dile getiriyor. Ayr?ca �len a?abeyine de olduk�a benzedi?i bilinen ger�ekler aras?nda. �te yandan babas? son derece sert bir karakter olan Dali, kendini hayat? boyunca annesine hep daha yak?n hissetmi? bir �ocuk. Bu da �nl� ressam?n karakter ?ekillenmesi ve duygu durumlar?na yans?yan geli?melerden birini olu?turuyor.
3 ya??nda iken k?z karde?i Ana Maria do?an Dali, evin tek erkek �ocu?u olmas? nedeniyle asl?nda ??mar?k da yeti?tirilmi? bir karakter. Babas?ndan g�remedi?i ilgiyi bolca annesinden ve di?er aile �yelerinden g�ren Dali, kaprisli hareketleri ile de dikkat �eken bir �ocuk olarak nitelendiriliyor.
Salvador Dali�nin Resme Olan ?lgisi Annesi Taraf?ndan Ke?fediliyor
Anne Felipa olduk�a iyi kalpli, yumu?ak ve g�ler y�zl� bir karakter. Dali�nin, resme olan yetene?ini ilk ke?feden de kendisi. Hen�z 10 ya??na bast???nda, Dali�yi �zel bir resim okuluna yazd?ran anne Felipa, o y?llardan itibaren o?lunu hep desteklemi? bir isim. Salvador Dali ilk sergisini ise hen�z 15 ya??na bast???nda, y?l 1919�u i?aret ederken Figueres Belediye Binas?�nda a�?yor. Y?l 1921�i i?aret etti?inde ise Dali, b�y�k bir y?k?m ya??yor ve �ok sevdi?i biricik annesini meme kanserinden kaybediyor. Annesinin �l�m�n�n ard?ndan ?u s�zleri s�yledi?i biliniyor;
��hayat?mda ald???m en b�y�k darbeydi. Ona tapard?m [�] Ruhumun ka�?n?lmaz kusurlar?n?, g�r�nmez k?labilmesine hep g�vendi?im bir varl???n kayb?n? kabullenemiyordum.�
Dali i�in son derece ac? olan bu kay?ptan �ok k?sa bir s�re sonra baba Cusi, bald?z? ile evlenmeyi tercih ediyor.
Kariyerini ?ekillendiren ?nsanlarla Tan??mas?
Annesinin �l�m�n�n ard?ndan Salvador Dali, Madrid�e ta??n?yor ve burada kariyerini ?ekillendirecek ilk eserlerini vermeye ba?l?yor. O y?llarda K�bizm ve Dadaizm ak?m?ndan etkilendi?i g�zlemlenen Dali�nin yap?tlar?, Madrid�de b�y�k ilgiyle kar??lan?yor. Bunda elbette ki ak?mlar?n hen�z Madrid topraklar?nda yayg?nla?mam?? olmas? etkili. Ayr?ca �nl� ressam, o y?llarda avangart sanata ilgi duyan yap?mc? Luis Bu�uel ile ?air Federico Garcia Lorca�yla tan???yor ve yak?n arkada?l?k kuruyor.
Disiplinsizlik su�u nedeniyle okuldan uzakla?t?r?lan, daha sonra da kat?ld??? anar?ist g�steriler nedeniyle tutuklanan Dali, 1925 y?l?nda okula geri d�n�yor ve Barselona�da sadece kendi eserlerinin yer ald??? ilk sergisini a�?yor.
1926 y?l?nda Paris�e giden Dali, burada hayran? oldu?u Picasso ile tan???yor. Devam?ndaki y?llarda Dali�nin eserlerindeki Picasso etkisi ise fark edilir d�zeyde oluyor. ?spanya�ya geri d�nen Dali, 1928 y?l?nda d�nemin sanat ele?tirmenleri olarak bilinen Luis Montanya ve Sebastia Gash ile tan??arak �Sanat Kar??t? Katalan Manifesto�yu yaz?yor. Bu manifesto, sanatta modernizm ve f�t�rizm ak?mlar?n? savunmas? sebebiyle d�neme damga vuruyor.
Deneysel Sineman?n ?lk �rne?i: Bir End�l�s K�pe?i
Orijinal ismi �Un Chien Andalou� olan Bir End�l�s K�pe?i filmi, Salvador Dali�nin hayat?ndaki d�n�m noktalar?ndan biri. ?spanya�da tan??t??? Luis Bu�uel ile birlikte haz?rlad?klar? film, 1929 y?l?nda Paris�te �ekiliyor. Yaln?zca 16 dakikadan olu?an film, deneysel sineman?n ilk �rne?i olmas? ve s�rrealist ak?m? benimsemesi sebebiyle tarihte �nemli bir yere sahip. Bu�uel�in r�yalar?n?n ?ekillendirdi?i filmde, ayn? zamanda Dali ve Bu�uel�in kendisini de g�rmeniz m�mk�n. Filmin son k?sm?, b�t�enin yetersizli?i nedeniyle �ekilemedi?i bilgisi ise yap?mc?n?n kendi el yazmas? notlar?ndan anla??l?yor.
Salvador Dali�nin Hayat Arkada?? ile Tan??mas?
1929 y?l?nda yeniden Paris�e giden Salvador Dali, burada s�rrealist ak?m?n temsilcileri olarak g�sterilen Andre Breton ve Paul Eluard ile tan???yor. Hayat?n?n a?k?n? da bu tan??ma vesilesiyle buluyor. Paul Eluard�?n kar?s? Gala�y?, tan??t?klar? ilk andan itibaren unutamayan Dali, sonralar? Gala ile tutkulu bir a?ka yelken a�acak ve evlenecektir. Bu evlilik ise 1934 y?l?nda ger�ekle?ir.
Gala, �mr� boyunca Dali�nin kariyerine hep destek vermi?tir. Ayr?ca Gala�n?n Salvador Dali�den 10 ya? b�y�k oldu?u ve de evli ve 1 �ocuk annesi olmas?na ra?men, Dali�den �ok etkilenerek e?inden ayr?ld??? bilinmektedir.
Gala, 1982 y?l?n?n Haziran ay?nda hayat?n? kaybetmi? ve �ld�?� yer olan Pubol Kalesi�ne g�m�lm�?t�r. Dali ise kar?s?n?n �l�m�n�n ard?ndan t�m ya?ama sevincini kaybetmi? ve bir s�re Gala�n?n �ld�?� ve g�m�ld�?� kaleye yerle?erek, burada sakin bir hayat s�rm�?t�r.
Salvador Dali�nin En �nl� Eserleri
Salvador Dali, hayat? boyunca 1500�den fazla resim, onlarca ta? bask? eser, kitap ill�strasyonlar?, tiyatro dekorlar?, kost�mler �retiyor. Sanat�?n?n ayr?ca bir filmi bir de senaryosu bulunuyor. Eserlerinde pek �ok ak?mdan ve kimselerden esinlendi?i de biliniyor. Ancak kendisi, daha �ok s�rrealist ak?m?n �nc�lerinden kabul ediliyor.�
1) B�y�k Mast�rbat�r
�nl� ressam?n 1929 y?l?nda tamamlad??? bu eser, s�rrealist ak?m?n en �nemli �rnekleri aras?ndad?r. Dali�nin �ocukluk y?llar?na dair ya?ad??? korkular, buhranlar, ??mar?kl?klar ve tak?nt?lar, eserde v�cut bulmaktad?r. Sanat�?n?n, �ocukluk ve ergenlik d�neminden izler ta??yan �?eleri bar?nd?rmas? a�?s?ndan eser, olduk�a de?erlidir. Bunlar?n yan? s?ra tabloda, erotik �a?r???mlar da g�ze �arpar.
Tablodaki kad?n fig�r�n�n, Dali�nin hayat?n?n a?k? Gala oldu?unu s�ylenmektedir. Resmin alt k?sm?nda yer alan �ekirge fig�r� ise Dali�nin b�cek korkusuna bir at?f olarak nitelendirilir. Eser, Madrid�deki Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia�da yer almaktad?r.
2) Belle?in Azmi (Eriyen Saatler)
Salvador Dali�nin 1931 y?l?nda tamamlad??? bu eser, ger�ek�st�c�l�k ak?m?n?n bir etkisidir. Tablonun ortas?nda yer alan insan fig�r�n�n, Dali�nin kendisi oldu?u s�ylenmektedir. Dali, bu fig�r� pek �ok eserinde kullanm??t?r. Resmin ana konusu, de?i?mez zamana bir ba?kald?r? olarak yorumlansa da sanat�?, resmin ilham?n? A?ustos s?ca?? alt?nda eriyen peynirden ald???n? s�yler.
Sol tarafta yer alan ve �zerinde kar?nca bulunan turuncu saatin, kad?n �reme organ? ve �l�m� temsil etti?i s�ylenmektedir. Eserin asl? ?u an New York�taki National Museum Of Art�ta yer al?r.
3) Ha?lanm?? Fasulyeli Yumu?ak Yap? (?� Sava? �ng�r�s�)
Dali�nin 1936 y?l?nda tamamlad??? bu eserin, ?spanya ?� Sava??�n? temsil etti?i d�?�n�lmektedir. Dali, bu resmi hen�z sava? ba?lamadan 6 ay �nce tamamlam??t?r. Resmin anlatt??? i� bo?ulma ve buhran etkisi, i� sava??n etkilerini ortaya serer. Bu nedenle Salvador Dali, bu yap?t?n?n ard?ndan pek �ok kesim taraf?ndan bir kahin olarak nitelendirilmi?tir. Dali�nin �n sezileri g��l� bir ressam oldu?u da bilinmektedir.
4) Narcissus�un Metamorfozu
�nl� ressam?n, psikanalizin kurucusu Freud ile tan??t?ktan sonra, kendisinden etkilenerek olu?turdu?u resmidir. �Paranoyak ele?tirel y�ntem�e uygun olarak resmetti?i bu tablo, bu ba?lamdaki ilk resmidir. 1937�de tamamlanan eserde Yunan mitolojisindeki Narcissus yer al?r.
Eser, Narcissus yani �Nergis�in, havuzda yans?yan sil�etini g�rd�kten sonra kendine hayran kalmas? ve yok olu?unu tasvir eder. Tablo, Freud�un narsizm kavram?ndan da izler ta??r. Yap?t, Londra�daki Tate Modern M�zesi�nde sergilenir.
5) Yanan Z�rafa
Ressam?n, ger�ek�st�c�l�k ak?m? ile resmetti?i bu tablo, 1937 y?l?nda yap?lm??t?r. Tablodaki yanan z�rafa, sava?a bir vurgu niteli?indedir. Burada yine Dali�nin �nsezisi �n plandad?r. Ayr?ca eserde, iki farkl? kad?n fig�r� de yer almaktad?r. Kimileri s?rt? desteklenen kad?n fig�r� i�in toplumun hatalar?na bir vurgu yorumunu yaparken; kimilerine g�re bu iki kad?n, sava??n habercisi olan �l�m melekleridir. Tablo ?u anda Kunstmuseum Basel�de yer al?r.
6) Picasso Portresi
Salvador Dali�nin hayat?ndaki en b�y�k d�n�m noktalar?ndan biri, Paris ziyaretinde Picasso ile tan??mas?d?r. Dali, Picasso ile kurdu?u dostlu?un ard?ndan, bu portreyi 1937 y?l?nda resmetmi?tir. Eser, Picasso�nun k?vrak zekas?n?, bir sarmal olarak nitelerken; sanat?n? ise a?z?ndan �?kan bir ka??k ile tasvir eder. ?ki iyi dost olan Dali ve Picasso�nun bir d�nem aralar?n?n politik g�r�?ler nedeniyle a�?ld??? da bilinmektedir.
Salvador Dali�nin �l�m�
Salvador Dali�nin, kar?s?n?n �l�m�nden sonra b�y�k bir buhran ya?ad??? s�yleniyor. �yle ki sanat�?, bir s�re kar?s?n?n �ld�?� ve g�m�ld�?� kale olan Pubol Kalesi�nde inzivaya �ekiliyor. 1984 y?l?nda kalede �?kan ani bir yang?n ise Dali�nin buradan ta??nmas?na neden oluyor. Bu esnada ise yang?n nedeniyle baca??ndan yaraland??? biliniyor.
Olaydan k?sa bir s�re sonra Figueres�e ta??nan Dali, burada Salvador Dali Tiyatro ve M�zesi�nde ya?amaya ba?l?yor. Tarihler, 23 Ocak 1989�u g�sterdi?inde ise �nl� sanat�?, kalp yetmezli?i sebebiyle kendi ad?n? ta??yan bu m�zede hayata g�zlerini yumuyor. �nl� ressam?n cesedi ise m�zenin mahzenine g�m�l�yor.