TL;DR: Filtre balonu tezi basittir: arama motoru sizi tanıdıkça size yalnızca hoşunuza gidecek sonuçları gösterir, siz de dünyayı olduğu gibi değil size gösterildiği gibi görürsünüz. Bu tezin en ciddi ampirik sınavı 2023’te Nature dergisinde yayımlandı. Araştırmacılar iki ayrı seçim döneminde gerçek kullanıcıların Google’da gerçekten gördüğü sonuçları ve o sonuçlardan gerçekten tıkladıklarını ayrı ayrı ölçtü. Sonuç, tezin beklediğinin tersiydi: katılımcıların tıkladığı bağlantılar, kendilerine gösterilen sonuçlardan daha fazla kimlik uyumlu ve daha fazla güvenilmez kaynak içeriyordu. Çalışmanın kendi ifadesiyle, Google aramada taraflı ve güvenilmez habere maruz kalma ve onunla etkileşim öncelikli olarak algoritmik seçki tarafından değil, kullanıcıların kendi seçimleri tarafından yönlendiriliyor. Bu, algoritmanın masum olduğu anlamına gelmez. Sorumluluğun büyük bölümünün, devredilebileceği sanılan yerde durmadığı anlamına gelir.
Önce bir terim düzeltmesi
Bu konuda Türkçe kaynaklarda sık tekrarlanan bir karışıklık var ve bu sayfa da eskiden onu tekrarlıyordu: teyit yanlılığının İngilizcesi conformity bias değildir.
Teyit yanlılığı İngilizcede confirmation bias’tır ve mevcut inancınızı destekleyen bilgiyi arama, kabul etme ve hatırlama eğilimini anlatır. Conformity bias ise bambaşka bir şeydir: grubun görüşüne uyum sağlama eğilimi. İkisi farklı literatürlere ait, farklı deneylerle ölçülen, farklı mekanizmalara sahip olgulardır. Bu yazının konusu birincisidir.
Aynı şekilde, teyit yanlılığı pozitif psikolojinin değil bilişsel psikolojinin konusudur. Pozitif psikoloji iyi oluş ve gelişim üzerine çalışan ayrı bir alt alandır. Alan adının yanlış verilmesi masum görünür ama okurun kaynağa gitmesini imkansızlaştırır, ki bu tam olarak bu yazının uyardığı sorunun kendisidir.
Teyit yanlılığının üç aşaması
Alanın klasik derlemesi, teyit yanlılığını tek bir davranış değil, birbirini besleyen bir zincir olarak tanımlar. Zincirin halkaları şunlardır.
Yanlı arama. İnsanlar hipotezlerini tek yanlı test eder. Bir iddianın doğru olup olmadığını sorarken, onu yanlışlayacak kanıtı değil doğrulayacak kanıtı arayan sorular kurarız. Arama kutusuna yazdığınız cümlenin kendisi çoğu zaman zaten cevabı içerir.
Yanlı yorum. Aynı kanıt iki kişiye gösterildiğinde iki farklı sonuç üretir. Kanıt mevcut inancı destekliyorsa daha az sorgulanır, desteklemiyorsa yöntem hataları aranır. Bu, kanıtı reddetmek değildir; ona farklı standart uygulamaktır.
Yanlı hafıza. İlk iki aşama tamamen etkisiz hale getirilse bile, saklanan şey seçicidir. İnancı destekleyen ayrıntı hatırlanır, desteklemeyen silinir. Bu nedenle bir fikri değiştirmek tek bir karşı argümanla mümkün olmaz; zaman ve tekrar gerektirir.
Bu üç aşama birlikte çalıştığında ortaya çıkan sonuç şudur: hiçbir algoritma müdahale etmese bile, insan zihni kendi başına bir filtre balonu üretme kapasitesine sahiptir. Asıl soru, algoritmanın bu kapasiteyi ne kadar büyüttüğüdür.
Nature çalışması: maruz kalma ile tıklamayı ayırmak
Filtre balonu tartışmasının uzun süre çözülememesinin teknik bir nedeni vardı. Araştırmacıların çoğu yalnızca insanların neye tıkladığını ölçebiliyordu. Oysa tezi sınamak için iki ayrı şeyi bilmek gerekir: kullanıcıya ne gösterildi ve kullanıcı bunlardan neyi seçti. Birincisine maruz kalma, ikincisine etkileşim denir. Aradaki fark, algoritmanın payını kullanıcının payından ayıran tek ölçüdür.
2023’te Nature dergisinde yayımlanan çalışma bu iki ölçümü aynı anda yaptı. Katılımcıların gerçek arama oturumları iki dalga halinde, iki ayrı seçim döneminde kaydedildi ve anketlerle eşleştirildi.
Tablo 1. CEOtudent kanıt özeti: filtre balonu tezi ne bekliyordu, ölçüm ne buldu? Bulgular Nature 2023 çalışmasında bildirildiği haliyle.
| Ölçülen | Filtre balonu tezinin beklentisi | Çalışmanın bulgusu |
|---|---|---|
| Arama sonuçlarında gösterilen kaynakların taraflılığı | Kullanıcının kimliğine göre yüksek olmalı | Tıklananlardan daha düşük çıktı |
| Tıklanan kaynakların taraflılığı | Gösterilenle benzer olmalı | Gösterilenden daha yüksek çıktı |
| Güvenilmez kaynaklara maruz kalma | Algoritma tarafından artırılmalı | Tıklama tercihinde, maruz kalmadan daha yüksek |
| Taraflılığın başlıca sürücüsü | Algoritmik seçki | Kullanıcıların kendi seçimleri |
| Yöntem | – | İki dalga; gerçek maruz kalma ve gerçek etkileşim ayrı ayrı ölçüldü |
Bulgu her iki dalgada da aynı yönde çıktı. Yani sonuç tek bir seçim dönemine özgü bir tesadüf değil.
Bu, arama motorlarının tarafsız olduğu anlamına gelmez ve çalışma böyle bir iddiada bulunmaz. Söylediği şey daha dar ve daha rahatsız edicidir: bu veri kümesinde balonun daralmasını sağlayan asıl adım, sonuçların sıralanması değil, o sonuçlar arasından yapılan tıklamadır.
Neden bu bulgu daha rahatsız edici?
Algoritmanın suçlu olduğu senaryo aslında rahatlatıcıdır, çünkü sorumluluğu dışarı taşır ve çözümü başkasının işi yapar: şirket düzeltsin, düzenleme gelsin, şeffaflık artsın. Bunların hepsi meşru taleplerdir.
Ama ölçüm, sürücünün ağırlıklı olarak sizin tarafınızda olduğunu gösteriyorsa, hiçbir düzenleme sizi kurtarmaz. En tarafsız sonuç listesi bile, tıklamayı yine siz yaparsınız ve tıkladığınız şey kimlik uyumlu olanı olmaya devam eder. Balon, size sunulan listeden değil, listeden yaptığınız seçimden doğar.
Bu, teyit yanlılığının üç aşamasıyla birebir örtüşür. Yanlı arama sorguyu şekillendirir, yanlı yorum sonucu değerlendirir, yanlı hafıza kalanı saklar. Algoritma bu döngünün içinde bir hızlandırıcıdır; motor değildir.
Aynı mekanizmanın yayımlanmış bilimsel literatürde nasıl işlediğini ve bir sayının kaynaksız biçimde nasıl otorite kazandığını günde kaç karar verdiğiniz iddiasının denetimi yazısında adım adım izliyoruz. Orada da sorun kötü niyet değil, kimsenin zinciri geriye doğru takip etmemesiydi.
Yapay zeka katmanı sorunu nasıl değiştiriyor?
Arama, bu sayfanın ilk yayımlandığı dönemden bu yana yapısal olarak değişti. Bugün pek çok soruda kullanıcı bir bağlantı listesi görmüyor; doğrudan üretilmiş bir cevap görüyor.
Bu, yukarıdaki bulguyu geçersiz kılmaz ama dengeyi kaydırır. Liste modelinde balonu daraltan adım tıklamaydı ve tıklama kullanıcının kendi seçimiydi. Üretilmiş tek cevap modelinde seçim adımı ortadan kalkar: karşınıza gelen sentez, sizin adınıza yapılmış bir seçkidir ve alternatifleri görmezsiniz.
Buradan çıkan sonuç ikili. Kullanıcı seçiminin payı azaldığı için, bu ölçümün gelecekte yeniden yapılması gerekir; bugünkü kanıt liste tabanlı aramaya aittir. Aynı zamanda, seçim adımı ortadan kalktığı için, kaynağa gitme alışkanlığı bir tercih olmaktan çıkıp zorunluluk haline gelir. Cevabı doğrulayamıyorsanız, elinizde bir cevap değil bir iddia vardır.
Uygulanabilir karşılık: algoritmayı değil kaydınızı denetleyin
Sorgunuzu yanlışlayacak biçimde kurun. “X neden doğru” yerine “X’e karşı en güçlü argüman nedir” yazın. Yanlı aramayı kıran tek müdahale, sorunun kendisini değiştirmektir; sonuçları değiştirmeye çalışmak değil.
Tıklama kaydınızı haftada bir okuyun. Nature bulgusunun doğrudan pratik sonucu budur: sizin balonunuzun ölçüsü, size gösterilenlerde değil, seçtiklerinizde görünür. Son yirmi ziyaretinizin kaynak listesine bakın. Kaç farklı bakış açısı var?
Bir konuda karar vereceğinizde ikinci bir kaynak türü zorunlu kılın. Haber değil kurum yayını, yorum değil birincil veri. Bu, inancınızı değiştirmek için değil, yanlı yorum aşamasını görünür kılmak için yapılır.
Üretilmiş cevaplarda kaynağa gidin. Sentezlenmiş bir cevabın altındaki atıfları en az bir kez açın. Açmadığınız her atıf, doğruluğunu kontrol etmediğiniz bir zincirin devamıdır.
Fikir değiştirdiğiniz anları not edin. Yanlı hafıza aşamasına karşı elinizdeki tek somut araç kayıttır. Neye inandığınızı ve ne zaman değiştirdiğinizi yazmazsanız, hafızanız size hep tutarlı olduğunuzu söyleyecektir.
CEO ve öğrenci
Öğrenci tarafı için buradaki ders yöntemle ilgili. Yıllarca tartışılan bir iddia, doğru ölçüm tasarlanana kadar çözülemedi. Fark yaratan şey daha güçlü bir argüman değil, maruz kalma ile etkileşimi ayırmayı başaran bir veri toplama biçimiydi. İyi soru, ölçülebilir soruya çevrilebilen sorudur.
CEO tarafı için ders sorumlulukla ilgili. Bir sonucun sebebini kontrol edemediğiniz bir aktöre atfetmek, sizi rahatlatır ve hareketsiz bırakır. Kontrol edebildiğiniz değişkene odaklanmak ise rahatsız edicidir ama uygulanabilir. Arama motorunun sıralamasını değiştiremezsiniz. Sorgunuzu, tıklamanızı ve kayıt tutma alışkanlığınızı değiştirebilirsiniz. İkincisi, ölçüme göre daha büyük değişken.
Öğrenci gibi öğrenin: terimi doğru kullanın, kaynağa gidin, iddiayı yanlışlamayı deneyin. CEO gibi yönetin: suçu devredemeyeceğiniz yerde arayın ve elinizdeki tek gerçek kaldıraç olan kendi seçim kaydınızı denetleyin.
Sık Sorulan Sorular
Filtre balonu diye bir şey yok mu?
Bulgu bu kadar geniş değil. Nature çalışması, Google aramada taraflı ve güvenilmez habere maruz kalmanın öncelikli sürücüsünün algoritmik seçki değil kullanıcı seçimi olduğunu bildiriyor. Bu, bu platform ve bu dönem için algoritmanın baskın etken olmadığı anlamına gelir; her platform ve her bağlam için balon olmadığı anlamına gelmez.
Google sonuçları kişiselleştirmiyor mu?
Kişiselleştirmenin var olması ile taraflılığın başlıca sebebi olması ayrı iddialardır. Çalışmanın ölçtüğü ikincisidir ve desteklememektedir. Katılımcılara gösterilen sonuçlar, onların tıkladıklarından daha az taraflıydı.
Bu yazı neden değişti?
İlk sürümü, arama motorlarının kullanıcıyı yanlı düşünmeye yönlendirdiğini kaynak göstermeden öne sürüyor ve teyit yanlılığını yanlış İngilizce terimle, yanlış alt alana atfederek tanımlıyordu. Her iki hata da düzeltildi ve merkezdeki iddia, konuyu doğrudan ölçen birincil çalışmayla değiştirildi.
Teyit yanlılığından tamamen kurtulabilir miyim?
Hayır, ve bunu hedeflemek verimsizdir. Üç aşamanın da tamamen kapatılabildiğine dair bir kanıt yoktur. Uygulanabilir olan, aşamaları görünür kılmaktır: sorguyu yanlışlayıcı kurmak, ikinci kaynak türünü zorunlu tutmak ve fikir değişimlerini kayda geçirmek.
Kaynakça
Robertson, R. E., Green, J., Ruck, D. J., Ognyanova, K. ve arkadaşları. Users choose to engage with more partisan news than they are exposed to on Google Search. Nature, 2023, cilt 618, sayfa 342-348.
Nickerson, R. S. Confirmation bias: a ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 1998, cilt 2, sayı 2, sayfa 175-220.
Bu içerik, derinlemesine bir araştırmanın ardından yapay zeka desteğiyle derlenmiş ve CEOtudent editör ekibi tarafından yazılıp yayına hazırlanmıştır.
