Özet: Jack Ma’nın hikayesi motivasyon içeriğinin en çok dolaşan parçalarından biri ve tekrar edilme biçimi neredeyse her zaman aynı: bir dizi ret, sonra tarihin en büyük halka arzı, dolayısıyla pes etmeyin. Bu çıkarım, yönetim literatürünün adını koyduğu belirli bir hatayı yapıyor. Jerker Denrell’in 2003’te Organization Science dergisinde yayımlanan çalışması şunu gösterdi: herhangi bir anda gözlemleyebildiğimiz kuruluşlar, altta yatan popülasyonun büyük bir bölümünü elemiş seçici bir sürecin hayatta kalanlarıdır; kitaplar ve iş basını başarılı olanlara odaklandığı için örneklemler sistematik olarak başarısızlığı eksik örnekler. Bunun sonucu teknik ama yıkıcı: tüm popülasyonda performansla hiçbir ilişkisi olmayan riskli uygulamalar bile, yalnızca hayatta kalanlardan oluşan bir örneklemde performansla olumlu ilişkili görünebilir. Yani “pes etmedi ve kazandı” cümlesi, pes etmemenin kazandırdığını göstermez; yalnızca kazananların pes etmemiş olduğunu gösterir, ki bu farklı bir iddiadır ve karar verirken işe yaramaz. Bu güncelleme hikayeyi kaldırmıyor. Onu iki sütuna ayırıyor: kamuya açık kayıtla doğrulanabilen kurumsal olgular ve yalnızca anlatıcının kendi beyanına dayanan biyografik rakamlar. Aşağıda o iddia denetimi tablosu, hayatta kalan yanlılığının bu hikayeye tam olarak nasıl uygulandığını gösteren özgün bir çözümleme ve hikayeden çıkarılabilecek gerçekten geçerli üç ders.
Kendini bir CEO gibi yönetmek ile ilham verici bir hikayeden etkilenmek arasındaki fark tek bir soruda toplanıyor: bu bilgi kararımı değiştirmeli mi, ve değiştirmeliyse neden?
Jack Ma’nın hikayesi bu soruyu test etmek için ideal, çünkü hem gerçekten olağanüstü hem de ondan çıkarılan derslerin çoğu mantıksal olarak geçersiz. İkisi aynı anda doğru olabilir ve burada öyleler.
Kamuya açık kayıtta duran şeyler
Önce tartışmasız olanı ayıralım. Alibaba 1999’da Hangzhou’da kuruldu. Şirket 2014 Eylül’ünde New York Borsası’nda BABA koduyla halka açıldı. Hisse başına 68 dolardan fiyatlanan arz başlangıçta 21,8 milyar dolar topladı; aracı kurumların ek satış opsiyonunu kullanmasıyla toplam 25 milyar dolara ulaştı ve o tarihe kadarki en büyük halka arz oldu; 2010’da Çin Tarım Bankası’nın Hong Kong’da gerçekleştirdiği 22,1 milyar dolarlık arzı geçti.
Bu rakamlar borsa kayıtlarında ve şirketin menkul kıymetler düzenleyicisine sunduğu belgelerde duruyor. Doğrulanabilirler. Bir kararın üzerine kurulabileceği türden bilgi bunlar.
Kamuya açık kayıtta durmayan şeyler
Hikayenin dolaşımdaki asıl gücü ise bu rakamlarda değil, ret listesinde: 30 iş başvurusundan ret, Harvard’a 10 başvuru ve 10 ret, KFC’ye başvuran 24 kişinin işe alınıp yalnızca onun alınmaması, polis alımında beş kişiden dördünün alınıp onun elenmesi.
Bu anlatıların ortak özelliği şu: hepsi anlatıcının kendi beyanı. Röportajlarda ve konuşmalarda aktarıldılar, geniş biçimde tekrar edildiler ve bağımsız bir kayıtla doğrulanabilir değiller. Bu onların yanlış olduğu anlamına gelmiyor. Farklı bir kanıt sınıfına ait oldukları anlamına geliyor ve bir yazının ikisini aynı güvenle sunması okuru yanıltır.
Tablo 1. Hikayedeki iddiaların kanıt sınıfına göre denetimi, CEOtudent editöryel çerçevesi
| İddia | Kanıt sınıfı | Bağımsız doğrulanabilir mi | Karar için kullanılabilirliği |
|---|---|---|---|
| 1999’da Hangzhou’da kuruluş | Kurumsal kayıt | Evet | Yüksek |
| 2014’te New York Borsası’nda halka arz, hisse başına 68 dolar | Borsa ve düzenleyici kaydı | Evet | Yüksek |
| Ek satışlarla 25 milyar dolar, o güne dek en büyük arz | Borsa ve düzenleyici kaydı | Evet | Yüksek |
| 30 iş başvurusundan ret | Kendi beyanı | Hayır | Düşük |
| Harvard’a 10 başvuru, 10 ret | Kendi beyanı | Hayır | Düşük |
| KFC alımında alınmayan tek kişi olması | Kendi beyanı | Hayır | Düşük |
| Turistlere ücretsiz rehberlik ederek İngilizce öğrenmesi | Kendi beyanı, tutarlı biçimde tekrarlanmış | Hayır | Düşük ama mekanizma makul |
Bu tablonun amacı hikayeyi küçültmek değil. Amacı, hangi satırın üzerine bir karar kurabileceğinizi göstermek. Üstteki üç satır bir olguyu belirliyor. Alttaki dördü bir anlatıyı belirliyor. İkisi de ilginç, ama yalnızca biri kanıt.
Asıl hata: hayatta kalan yanlılığı
Kanıt sınıfı ayrımı önemli ama ikincil. Asıl sorun, iddiaların hepsi doğru olsa bile hikayeden çıkarılan dersin geçersiz olması.
Denrell’in çalışması mekanizmayı net biçimde ortaya koyuyor. Gözlemleyebildiğimiz kuruluşlar, popülasyonun büyük bölümünü elemiş bir sürecin hayatta kalanları. İş kitapları ve iş basını başarılı olanlara odaklandığı için elimizdeki örneklem başarısızlığı eksik örnekliyor. Denrell’in gösterdiği sonuç şu: bu koşulda, tüm popülasyonda performansla hiç ilişkisi olmayan riskli uygulamalar bile hayatta kalanlardan oluşan örneklemde performansla olumlu ilişkili görünebilir.
Bunu bu hikayeye uygulayın. “Defalarca reddedildi ama pes etmedi” özelliği, yalnızca kazananlara baktığınızda kazanmayla ilişkili görünür. Aynı özelliği taşıyan ve kazanamamış olanların sayısını görmüyorsunuz, çünkü onlar hakkında yazı yazılmıyor. O sayı bilinmedikçe, pes etmemenin başarı olasılığını artırıp artırmadığı hakkında hiçbir şey söyleyemezsiniz.
Tablo 2. Hikayenin gerçekte hangi soruyu yanıtladığı, CEOtudent editöryel çerçevesi
| Soru | Hikaye yanıtlıyor mu | Neden |
|---|---|---|
| Kazananlar ısrarcı mıydı | Evet | Doğrudan gözlem |
| Israrcı olanlar kazanır mı | Hayır | Israrcı olup kazanamayanlar örneklemde yok |
| Israr, başarı olasılığını artırır mı | Hayır | Karşılaştırma grubu yok |
| Bu bireyin yolu tekrarlanabilir mi | Hayır | Tek vaka, kontrolsüz koşullar |
| Belirli bir zamanlama fırsatı gerçek miydi | Kısmen | Kuruluş tarihi ve pazar koşulları doğrulanabilir |
Üçüncü satır, motivasyon içeriğinin sattığı ve veremediği şey. Bir öğrenci gibi öğrenmek, tam olarak bu ayrımı yapabilmek demek.
Hikayeden gerçekten çıkarılabilecek üç şey
Yukarıdakiler hikayeyi işe yaramaz kılmıyor. Yalnızca ondan ne alacağınızı daraltıyor. Geriye kalan üç şey gerçek.
Birincisi, bileşik getirisi olan bir beceriye erken ve uzun süre yatırım yapmak. Hikayedeki en somut ayrıntı, yıllar boyunca sürdürülen ve doğrudan bir getirisi olmayan bir dil pratiği. Bu, motivasyonla ilgili bir ders değil; bileşik getiriyle ilgili bir ders. İngilizce yeterliliği, 1990’ların sonunda Çin’de internet iş modellerini anlayabilecek kişi havuzunu son derece daraltan bir filtreydi. Yatırım, kendisini yıllar sonra bambaşka bir alanda ödedi.
Bu genellenebilir çünkü mekanizması kişiye özgü değil: bir beceriye o becerinin değerli olduğu anlaşılmadan önce yatırım yaparsanız, değerli olduğu anlaşıldığında az sayıda kişiden biri olursunuz.
İkincisi, bir boşluğu doğrudan gözlemlemek. Hikayedeki dönüm noktası bir arama motoruna bir kelime yazıp beklediği sonucu bulamamak. Bu, pazar araştırmasının en ilkel ve en güvenilir biçimi: aradığınız şeyin var olmadığını kendiniz görmek. Bir raporun size söylediği boşluk değil, kendi elinizle çarptığınız boşluk.
Üçüncüsü, zamanlamanın kişisel nitelikten ayrı bir değişken olduğunu kabul etmek. 1999’da Çin’de bir internet pazaryeri kurmak, aynı işi 2015’te kurmakla aynı şey değil. Hikayenin tekrarlanamaz kısmı büyük ölçüde burada ve bunu görmezden gelen her anlatı, kişisel niteliğe ait olmayan bir sonucu kişisel niteliğe yazıyor.
Kendi kararınıza uygulayın
Bu yazının pratik değeri Jack Ma hakkında değil, okuduğunuz bir sonraki başarı hikayesi hakkında.
Bir hikaye size bir davranışı önerdiğinde sorulacak üç soru var. Bu davranışı sergileyip başarısız olanlar kaç kişi ve onları nereden öğrenebilirim? Anlatılan olgular bağımsız olarak doğrulanabilir mi, yoksa yalnızca kahramanın beyanı mı? Sonucu üreten şeyin ne kadarı kişiye ait, ne kadarı zamana ve yere ait?
Üçüne de cevap veremiyorsanız hikaye ilham verici olabilir ama karar girdisi değildir. İkisini karıştırmak, kendini yönetmenin en pahalı hatalarından biri.
Bu metinden neler değişti
Bu yazının önceki sürümü hikayeyi tek bir anlatı olarak, kendi beyanına dayanan rakamlarla doğrulanabilir kurumsal olguları aynı güven düzeyinde sunarak aktarıyordu. Yapılan değişiklik iki başlıkta toplanıyor.
Kanıt sınıfları ayrıldı ve hangi iddianın hangi sınıfa ait olduğu açıkça belirtildi. Kaynağı gösterilemeyen rakamlar olgu gibi sunulmaktan çıkarıldı.
“Pes etmeyin” çıkarımı, bu çıkarımın neden geçersiz olduğunu açıklayan yönetim literatürüyle değiştirildi ve yerine hikayeden gerçekten türetilebilecek üç mekanizma konuldu. Amaç hikayeyi savunmak ya da çürütmek değil, ondan geçerli olanı almak.
Sıkça sorulan sorular
Yani hikaye uydurma mı?
Hayır, öyle bir iddia yok. Kurumsal olguların hepsi doğrulanabilir. Biyografik ret rakamları ise anlatıcının kendi beyanına dayanıyor ve bağımsız kayıtla teyit edilemiyor; bu onları yanlış yapmaz, farklı bir kanıt sınıfına koyar.
Başarı hikayeleri okumak boşuna mı?
Hayır, ama ne için okuduğunuza bağlı. Mekanizma öğrenmek için okumak yararlı: hangi beceriye ne zaman yatırım yapıldı, boşluk nasıl fark edildi. Olasılık öğrenmek için okumak yanıltıcı, çünkü karşılaştırma grubu tanım gereği görünmez.
Israrcı olmak kötü bir şey mi?
Böyle bir sonuç çıkmıyor. Çıkan sonuç, hayatta kalanlardan oluşan bir örneklemin ısrarın getirisi hakkında bilgi vermediği. Israrın ne zaman akılcı olduğu ayrı bir soru ve cevabı, ısrarın maliyeti ile beklenen getirisinin karşılaştırılmasında; bir hikayenin ilham veren tonunda değil.
Alibaba’nın halka arzı neden bu kadar önemli sayılıyor?
Büyüklüğü nedeniyle. Hisse başına 68 dolardan fiyatlandı, başlangıçta 21,8 milyar dolar topladı ve ek satış opsiyonunun kullanılmasıyla 25 milyar dolara ulaşarak o tarihe kadarki en büyük halka arz oldu; bir önceki rekor 2010’da 22,1 milyar dolardı.
Bu çerçeveyi kendi işime nasıl uygularım?
Bir başarı örneğini kopyalamadan önce üç soruyu sorun: bu davranışı sergileyip başarısız olanların sayısını biliyor muyum, anlatılan olguları bağımsız olarak doğrulayabiliyor muyum, sonucun ne kadarı zamanlamaya ait. Üçüne de yanıtınız yoksa örneği ilham olarak saklayın, plan olarak değil.
Kaynakça
- Denrell, Vicarious Learning, Undersampling of Failure, and the Myths of Management, Organization Science, cilt 14, sayı 2, 2003, sayfa 227 ila 243
- Alibaba Group Holding Limited, halka arz izahnamesi ve ilgili düzenleyici bildirimler, Amerika Birleşik Devletleri Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu, 2014
- New York Borsası, BABA kodlu hisse senedinin işlem kayıtları, Eylül 2014
- March, Sproull ve Tamuz, Learning from Samples of One or Fewer, Organization Science, cilt 2, sayı 1, 1991
- Taleb, Fooled by Randomness: The Hidden Role of Chance in Life and in the Markets, Random House, 2004
Bu içerik, derinlemesine bir araştırmanın ardından yapay zeka desteğiyle derlenmiş ve CEOtudent editör ekibi tarafından yazılıp yayına hazırlanmıştır.
This post is also available in:
