16 Haziran 1961’de Devlet Demiryollar? Fabrikalar?’n?n y�netici ve m�hendislerinin Ankara’daki toplant?ya �a?r?lmas?yla, Emin Bozo?lu, ba?kanl???n? omuzlad??? proje i�in Ula?t?rma Bakanl???’ndan gelen yaz?y? sesli bir ?ekilde tak?m?na okudu � Ordunun cadde binek ihtiyac?n? kar??layacak bir otomobil tipinin geli?tirilmesi… �. Her ne kadar m�hendislerden baz?lar? bile 4,5 ayda b�yle karma??k bir teknolojinin ger�ekle?meyece?ine inanmasa da, aralar?nda seve seve ellerinden geleni yapacaklar?n? s�yleyenleri de vard?. Ankara’n?n kulisleri de dahil olmak �zere, �niversitedekiler, bas?n, sanayiciler, politikac?lar, hatta Cemal Pa?a bile de?il araba motor dahi yap?laca??na inanm?yordu. Ancak teknik kadro bir mucizeyi ger�ekle?tirerek “Devrin Arabalar?” n? her g�n en az 12′?er saat �al???p (ve fazla mesai i�in devletin verdi?i ek �creti kabul etmeyerek halka verdikleri de?eri, tok g�zl�l�klerini kan?tlayarak), Eski?ehir’deki d�k�mhanelerinin giri?ine kocaman rakamlarla ka� g�n kald???n? g�steren levha asarak, bu davaya g�n�l verdiler ve 29 Ekim sabah? Cemal G�rsel’i Hipodrom’a ve An?tkabir‘e g�t�rmeyi, Avrupa’n?n bile ilerisinde geli?tirdikleri motor teknolojisiyle kendilerini kan?tlad?lar.
Araban?n teknik �zellikleri ve yap?m a?amas?na gelince, hayat?nda daha �nce hi� otomobil g�rmemi? m�hendisler, i?e ekipteki otomobil sahibi tek m�hendis Salih Kaya Sa??n’?n Fiat arabas?n? da??t?p motorunu ve yap?s?n? incelemekle ba?lad?lar, sonra da Chevrolet’in motoru kesilerek 4 silindirli hale getirildi. Ne yaz?k ki Kaya Sa??n’?n arabas?n?n maliyeti daha sonradan devlet taraf?ndan kar??lanmad? ve m�hendis otomobilinin par�alar?n? toplamak i�in at�lyede bir aya yak?n zaman ge�irmek zorunda kald?. Arac?n �nden arkaya do?ru azalan yuvarlakl??? ve k�?ele?en tasar?m anlay???, halen otomotiv sekt�r�nde s?k s?k moda olur. G�sterge tablosunun sadeli?i, 4.5 metre uzunlu?una, 1.8 metre geni?li?ine ve 1.5 metre y�ksekli?ine ra?men a??rl???n?n yaln?zca 1.250 kg olmas? da g�n�m�zdeki arabalarla d?? tasar?m ve uygun malzeme kullan?m? konusunda halen yar??t???n? g�sterir. Bu hafifli?e, m�hendislerin fark?nda olmadan motoru 3.600 d/dak �evirebilen bir dizel motoru tasarlamalar?, o d�nemin Avrupa’s?nda bile �retilmeyen 50 hp g��teki d�?�k devir konsepti eklenince m�hendislerimizin �?kard??? i?in de?eri tam anlam?yla g�r�lebiliniyor.
Her milli giri?im gibi, yak?n tarihimizin ekonomisinin ?ekillenme s�recinde �nemli bir yer kaplayan bu proje de b�y�k engellerle kar??la??yor; bas?n?n yetersiz ara?t?rma ve k?s?tl? gelecek vizyonundan dolay? otomobili karalamak i�in att??? ba?l?klar, yazd?klar? yaz?lar, �Otomobilcilik: Pembe Bir R�ya� ya da “Param?z? soka?a atmamak ad?na soruyorum: Do?ru d�r�st bir toplu i?ne bile imal edemeyen bir memleketin otomobil gibi y�ksek teknoloji ihtiva eden bir ?eyi �retebilece?ini d�?�nmek pembe bir r�ya de?il de nedir?” ve halk?n s�rekli anl?k heveslerle ba?lay?p sonra tam geli?mek �zereyken biten projelerden duydu?u b?kk?nl?k, tasar?m ve �r�n� geli?tirme s�recinde m�hendislerin motivasyonunu olumsuz y�nde etkiliyor.
�anakkale Sava??’ndan sonra kazand???m?z �zg�venin darbe y?llar?nda nas?l y?k?ld???, bu “Devrin” arabalar?n?n m�hendislerce neden �lkenin makus talihine kar?? bir sava? olarak g�r�ld�?�n� a�?kl?yor. Projenin en olumsuz m�hendisi Latif Bey’in karamsarl???na sebep olan u�ak fabrikas? olay?, b�rokrasinin bask?s? ve siyasetin gereksiz yere �n planda oldu?u darbe y?llar?n?n?n yan etkisini yans?tan ba?ka bir olay. “Siz sanayi de?il tar?m �lkesisiniz, trakt�r �retin, biz size satar?z u�ak.” ya da “Araba yaparsak Avrupa bizden f?nd?k almaz.” gibi kal?pla?m??, bas?n?n bolca dillendirmeyi �ok sevdi?i ak?l d??? ba?l?ca arg�manlar, �nce Atat�rk’�n emriyle kurulmu? u�ak fabrikam?z? trakt�r fabrikas?na �eviriyor, sonra da yabanc? devletlerin bile sipari? verdi?i ulusal tayyare fabrikam?z kapan?yor. Tasar?m?na kadar T�rk olan Devrim’den 5 y?l sonra �retilen ve seri �retime ge�ilen Anadol ise bir ?ngiliz ortak yap?m?yd?.
T�m bunlara ra?men Devrim Arabalar? tamamlan?yor ve d�neminin �ok �tesinde, Avrupa�da bile olmayan bir motorun �retimiyle, m�hendislerimizin tasar?m ve geli?tirmedeki �st�n ba?ar?s?n?, varl??? konusunda teredd�te d�?�lm�? yetene?inin varl???n? kan?tl?yor. Cumhuriyet Bayram? sabah?nda trenlere y�klenirken g�venlik amac?yla benzinleri bo?alt?lan 4 araba meclisin �n�ne vard???nda Cemal G�rsel “Makam arac? siyah olur.” diyerek siyah araban?n haz?rlanmas?n? istiyor. ??te bu noktada, g�venlik amac?yla deposu bo?alt?lm?? araba i�in aceleyle huni ve benzin aramaya ba?layan m�hendisler, ne yaz?k ki yeterince h?zl? davranam?yorlar ve depo doldurulmadan araba harekete ge�irilmek zorunda b?rak?l?yor. Huni de bulamad?klar?ndan m�hendisler benzini ellerini huni ?ekline sokup doldurmaya �al??t?klar?ndan, arabay? sadece 100 metre ilerleticek kadar benzin anca depoda yolunu bulabiliyor.
Devrim Projesi’nde �al??an 23 m�hendisten sadece 3’� hayatta kald? ve benzini doldurmay? nas?l unuttuklar? soruldu?unda “Benzin g�stergesinde az da olsa benzin var g�steriyordu, biz de �nde 5 arkada 5 makam arac? olunca heyecanla unutuverdik” dediler. M�hendislerden birinin a?z?ndan d�k�len “Devrim dursa da halk onu s?rtlar y�r�t�r sanm??t?m.” c�mlesi, hi�bir destek beklemeden hatta bas?n?n ve halk?n kay?ts?zl???n? bile g�ze alm?? bu fedakar insanlar?n, bu g�zel giri?imin neden engellenmeye �al???ld???n? alg?layamamas?n?n sebebiyet verdi?i ac?lar?n? �zetliyor.
100 metre gittikten sonra tekleyen makam arac?n?n �n koltu?unda oturan Cemal Pa?a, �ks�rerek duran ara�ta d�n�p yan?ndaki y�ksek m�hendise soruyor: “Ne oluyor?”. ?of�rl�?� �stlenen R?fat Serdaro?lu’nun cevab? benzinin bitti?i y�n�nde olunca gururlu ifadesi y�z�nden silinen Cemal Pa?a sessizle?iyor ve arabadan �?kar �?kmaz etraf?na toplanan bas?n mensuplar?na �fkeyle �nl� “Garp kafas?yla araba yapt?k, ama ?ark kafas?yla benzin koymay? unuttuk” c�mlesini kuruyor. Her ne kadar sonras?nda kendisinden rica edilerek 1 numaral? Devrim arabas?na ge�ilmesi kabul edilse ve bu arabayla Hipodrom’a ve An?tkabir’deki t�rene kat?lsalar da, ne yaz?k ki bas?n bu ba?ar?lardan s�z etmek yerine “100 metre gidip bozulan” ba?ar?s?z yerli giri?imi bir y�z karas? olarak halka yans?t?yor. Ancak ��r�meye terkedilmesine ra?men 54 y?l sonra halen t?k?r t?k?r �al??an ve T�LOMSA?’da sergilenen bej araba, aksini kan?tlamaya devam ediyor. �Sonu�ta Ferrari de benzin koyulmazsa gitmez.� En �nemlisi de kimse, “garp kafas?yla” konulan idealin, “?ark kafas?yla” �nemsiz nedenlere tak?larak, projeyi plans?z bir ?ekilde 4 ayda bitirmeleri �zere hayat?nda otomobil g�rmemi? m�hendislere teslim edilerek ve yap?m s�resince s?k s?k projenin b�t�esinin azalt?lmas?na dikkat �ekmiyor.
Rifat Serdaro?lu o anlar? daha sonra verdi?i bir s�yle?ide ?�yle de?erlendiriyor: “Bas?n olay? bu kadar olumsuz i?lemeseydi �ok daha farkl? sonu�lar al?nabilirdi. O g�nlerde gazetelerde bir de foto?raf yay?nlanm??t?. ?ngiltere Krali�esi’nin limuzini yolda kalm??. Lordlar arkadan itiyorlar. Ortal?k da birbirine girmiyor. Bu olay normal bir ?eydir yani Limuzin kalitesinde bir araba da yolda kalabilirdi, denenmemi? bir Devrim de. �stelik benzin bitti?i i�in de?il, bir ba?ka ar?zadan yolda kalabilirdi. Sorun bu de?il ki.” Umutlar?n benzinle t�kenmesi, Atat�rk ve Cumhuriyet D�neminin ink?laplar?n?n etkisiyle s?f?rdan her ?eyin ger�ekle?ebilece?ine inanan idealist vatanseverlerin, sanayiyi geli?tirme, istihdam yaratma �abas?n?n ki?isel �?karlar? i�in kendi halk?n? k���k g�ren b�rokratlara, k�t� niyetli i�imizdeki sat?lm?? d�?manlara yenildi?imizin bir g�stergesi oldu.
B�ylelikle 23 m�hendis vatan haini olarak g�r�lmeye ba?lan?yor, Cemal G�rsel de dahil olmak �zere t�m siyaset adamlar? ve b�rokratlar projeye s?rt �eviriyor. Nadiren televizyona �?k?p h�ng�r h�ng�r a?layan 70 ya?lar?ndaki Devrim m�hendislerinden halen hayatta olanlar?, ilerleyen ya?lar?na ra?men �ektikleri ac?lar? unutmad?klar?n?, bu projede �al??t?klar?n? saklamak zorunda kald?klar?n? anlatmalar?, ister istemez insan?n i�ini par�al?yor. �zellikle o d�nemlerde ya?ad?klar? d??lanmay? ve hor g�r�lmeyi an?lar?nda aktaran eski bakan ve Devrim m�hendisi R?fat Serdaro?lu ?�yle yazm??: “‘E?er ben Devrim Arabas? projesinde �al??t???m? s�yleseydim, S�leyman Demirel, beni kabineden atard?. ?nsanlar senelerce ‘Devrim Arabas? projesinde �al??t?m’ demeye korktu. �ylesine bir h�cum ettiler ki neredeyse bizi vatan haini ilan edeceklerdi. Sebebi de bir milyon 400 bin T�rk Liras?’n?n bu projeye harcanm?? olmas?yd?.”
Emin Bozo?lu’nun torunu Ye?im Ceren Bozo?lu ise projenin ba?kanl???n? �stlenen m�hendisin ya?ad??? ��k�nt�y� ?�yle �zetliyor: “Dedem orda ya?anan hayal k?r?kl???ndan dolay? hi�bir ?ey konu?muyordu. O zamanlar?n insanlar? �ok ciddi, idealist ve bo? laf konu?mayan insanlard?, o nedenle aile i�inde de o travma konu?mayarak atlat?ld?.O olay? atlatana kadar, 6 ay kadar dedemin hi� konu?mad??? ve odas?ndan �?kmad??? s�ylenir aile i�inde.”
Bu projede �al??an m�hendislerden en genci Kemalettin Vardar, o g�nlerden kendisine kalan h�zn� �Yetmi? ya??nday?m hala kalbimin �zerinde bir ta? var� diyerek a�?klarken, projenin hala hayatta olan �yelerinin o zamanlarda ya?ad?klar?n? ve �vatan haini� gibi a??r su�lamalara maruz kalmalar?n? h�ng�r h�ng�r a?larken anlat?rken, insan?n i�i par�alan?yor ve bu olay?n basit bir projeden fazlas? oldu?u kavran?labiliyor. G�n�m�zde tekrar uyanan milli projelere merak ve ilgiyi m�hendisler olumlu olarak de?erlendiriyor ve “Ancak bu arabalar hakk?nda halen filmler, belgeseller �ekilmeye, 50 sene sonra hala bu konu g�ndeme gelebiliyorsa, Eski?ehir’deki fabrikay? g�rmek isteyenler varsa, yap?lan israf de?ilmi?. Demek ki biz bir ?eyleri do?ru yapm???z ki hala bu konuyu ara?t?ranlar var. “diyerek gen�li?e umut ve destek veriyor.
D�nemin �nemli yazarlar?n?n ve Devrim’de eme?i ge�en 11.000 insan?n bir k?sm?n?n anlatt???na g�re, halk asl?nda Devrim’i destekledi: “Araban?n kaportas?na elini, y�z�n� s�r�p ‘Art?k bizim de bir otomobilimiz var’ diyerek a?layanlar vard?.” M�hendislerin ?ikayet etti?i bir ba?ka konu ise gazetelerin s?k s?k yalan bilgiler yazarak halk? yanl?? y�nlendirmesiydi: �Araba �?kt?k�a araban?n dedikosuda �?k?yordu. Ben bir ara Ankara-Polatl? aras?nda ve Eski?eh?ir-K�tahya aras?nda tecr�be seferleri yapard?m. Bazen dinlenmek i�in yol kenar?nda dururduk. Vatanda?lar hemen gelir bakard?. Bir keresinde adam?n biri tutmu? kap?y? a�?yor kapat?yor. Bunu yaparkende bir yandan s�yleniyor, bir yandan a?l?yor. �Hani bu araban?n kap?s? kapan m?yordu?� diye. Me?er gazeteler �Araban?n kap?s? a�?l?nca kapanm?yor, kapan?nca a�?lm?yor� yazm??. Ba?ka biri de araban?n kaportas?n?n �zerine yatt?, iki eliylede sar?ld?, a?lamaya ba?lad?. Bunlar koca koca adamlar. Bu t�r ?eyleri g�r�nce bizim de ho?umuza gidiyordu. Devrim i?e yarayacak galiba diyorduk ama o adamlar da a?lad?klar?yla kald?.�
Bas?n taraf?ndan ba?lat?lan bu lin� kampanyas?n?n en �nemli ve belki de yegane sebebi, otomobil projesi i�in harcanan 1 milyon 400 bin lira. Halbuki bu parayla 10 motor �retilmi?, 4 araba yap?lm?? ve araban?n t�m teknik bile?kelerin kal?plar? seri �retim i�in �?kar?lm??t?, yani birnevi “yerli araban?n tarifi” �?kar?lm??t? ki bu da g�steriyor ki harcanan paran?n kar??l??? misliyle al?nm??t?. Kimseden lisans almadan ve hi�bir ?irkete �deme yap?lma mecburiyeti olmadan y�zde y�z T�rk mal? bir otomobilimiz vard?. �zellikle Silikon Vadisi’nin bug�n Amerika’n?n ve d�nyan?n en geli?mi? teknoloji b�lgesi olmas?n?n ba?l?ca sebebi m�hendislerin deneme-yan?lma y�ntemiyle s?n?rs?z deney yapabilmesi i�in sa?lanan limitsiz maddi destek oldu?u d�?�n�ld�?�nde, 1 milyon 400 bin liran?n l�zumsuz olarak d�?�n�lmesi, �lkemizde neden halen, 2016 y?l?nda bile geli?mi? bir teknoloji b�lgesi olmad???n? a�?kl?yor.
Halbuki, yine Devrim otomobili projesiyle ayn? aylarda Tar?m Bakanl???’n?n b�t�esine konulmu? “at neslinin ?slah?” i�in harcanan 25 milyon lira, bir kez bile man?etlere yans?mad?, atlarda g�zle g�r�nen hi�bir de?i?im olmamas?na ra?men. Vardar, t�m engellemelerin as?l meselenin para de?il o neslin kafas?na i?lenen “As?l?rsan bile ?ngiliz ipiyle as?l” �?retisi oldu?unu s�yl�yor.
Her T�rk m�hendisinin izlemesi gereken, korkutma ve yan?ltmalar y�z�nden yar?m kalm?? bu devrimi konu alan bir film olan Devrim Arabalar? ise, Tolga �rnek’in y�netmenli?inde Taner Birsel ve Halit Ergen� gibi usta oyuncular?n katk?s?yla �ekilmi?, 24 Ekim 2008’de vizyona girmi? ancak �?kt??? y?lki d�?�k has?lat? nedeniyle (sadece 888.000 ki?i sinema salonlar?nda izledi) zarar etmi?ti. Bu d�?�k izlenme oran?n? medyan?n kas?tl? bir ?ekilde halk? haberdar etmemesine ve yap?m?n �n plana �?kar?lmamas? y�z�nden seyircilerin ��te birinin bile sinemaya �ekilememesine ba?layan y�netmen, filmin i�inde verilen mesaj?n “T�rkiye’de hi�bir ba?ar? cezas?z kalmaz.” halen genel ak??a hakim oldu?unu d�?�nd�?�n� s�yledi. T�m bunlara ra?men, halk?n deste?iyle film belli aral?klarla tekrar vizyona girerek hatr? say?l?r bir kitleye ula?may? ba?ard?. Devrim Arabalar? vizyona girdi?i y?l t�rk giri?imcisinin cezas?n?n nas?l cezaland?r?ld???n? anlatan s?radan bir filmdi ama ?imdi g�r�l�yor ki Tolga �rnek, T�rkiye’nin geli?me s�recindeki tarihsel bir k?r?lma noktas?n? a�?klayan, tarihi belge niteli?inde bir sanat eseri ortaya �?karm??.
Gelecek nesilller i�in belgesel niteli?i ta??yan bir ba?yap?t olarak T�rk sinemas?na arma?an edilmi? film, T�rk toplumunun geli?mi?li?e giden yolda sarf etti?i eme?in ve kar??la?t??? engellerin k���k bir kesitini seyirciyle payla??yor, ve g�r�nen o ki seyircide harekete ge�irilmek istenilen duygu haz?ra konmaktan vazge�erek uzmanl???m?z? pazarlamac?l?kta da g�stermeye ba?layabilmemizin gereklili?i. Her zaman d?? etkiyi su�layan ve ticarete hakim olan yabanc?lar?n her giri?imi engelleyece?ini d�?�nen halk?n �o?unlu?una, T�rk�n T�rkten ba?ka d�?man? olmad???n? kan?tlayarak ?ikayet etmek yerine bir mum yak?lmas? gerekti?ini g�stererek insanlar? sahaya davet eden bir film olmu?. Filmdeki G�nd�z karakteri’nin sarfetti?i “Bu i? bitince art?k hapse mi atars?n?z, emekliye mi ay?r?rs?n?z, s�rer misiniz ne yaparsan?z yap?n ama bitene kadar bizi rahat b?rak?n.” c�mlesi ise d�nemin ak?l d??? zihniyetini �ok g�zel �zetlemi?.
B�yle ba?ar? hikayelerinin kahramanlar?n?n ayn? Hollywood’un yapt??? gibi s?k s?k ekrana ta??nmas? T�rk sinemas?nda daha �ok g�r�lmesi arzu edilen bir durum. Ancak filmdeki kimi sahnelerde, �zellikle Ankara’daki siyaset�ilerin canland?r?ld??? b�l�mlerde yapmac?kl???n hakim olmas?n?n sebebi saf bir iyi-k�t� �at??mas?n?n baz? b�l�mlerde fazlaca vurgulanmas?yd?. Filmde y�zeysel i?lenmi? yabanc? etkisi,sat?lm?? gazeteciler ve hileler, konu hakk?nda daha �nce bir ara?t?rmas? olmayan izleyicinin tam anlam?yla bilgilenmesinde olumsuz etki yapm??. Kapitalist �lkelerin hammadde sat?n ald??? �lkenin geli?memi? kalmas? i�in bozuk g�sterge sayac?n? ayarlamalar? (b�ylelikle m�hendisler az da olsa arabada benzin oldu?unu d�?�nerek yola �?kt?lar ve 100 metre sonra araban?n durmas?yla gazeteler olay? bi�ip istedikleri mesaj? verebildiler.) ya da gizli tutulmas? gerekilen tamamlanmam?? araba kasas?n?n hurda g�r�nt�s�n�n bas?na s?zd?r?l?p “Bu �lkenin art?k sonu gelmeyen yat?r?mlara verecek paras? yok.” denilerek propaganda yap?lmas? daha ayr?nt?l? i?lenebilirdi. Filmin sonundaki hat?ra foto?raf?n?n ard?ndan ger�ek m�hendislerin kim oldu?unun g�sterilmesi de bu insanlar? tan?mam?z a�?s?ndan iyi olabilirdi.
Yak?n tarihimizi ve g�n�m�z ekonomisini geri d�n�lemez bir ?ekilde ?ekillendirmi? olan Devrim Otomobili Projesi, konu hakk?nda biraz bilgi sahibi olan herkesin hakk?nda merak etti?i tek bir soruyu arkas?nda b?rakt?: “Ya benzin bitmeseydi?”. Bu kadar k?sa s�rede ger�ekle?en bir devrimin, m�kemmel bir ?ekilde �al??an araban?n itibar? neden sadece benzini bitti?i i�in bir anda pa�avra gibi k�?eye at?ld?? Okudu?um onca makale aras?nda cevab?n? bulamad???m soruyu devrim arabalar? hakk?nda �ekilmi? bir belgeseldeki Kemalettin Vardarl? cevaplad?: ��zerimizde inan?lmaz bir karamsarl?k h?rkas? var, T�rk milletinin hi�bir ?ekilde di?erlerinden a?a?? olmad???n? kan?tlamam?za ra?men bu halk halen kendine inanm?yor.� Bu yak?n tarihimize yeni bir g�zle bakmam? sa?layan ve bir �lkeyi geli?mi? ya da geli?memi? yapan fakt�rler hakk?nda ufkumu a�an bu cevap oldu. Kendilerine inand?klar? i�in Versay Anla?mas?ndan, ?kinci D�nya Sava??’ndaki yenilgisinden sonra bile kendini 10 y?l i�inde toparlay?p Avrupa�n?n s�per g�c� haline getirmi? Almanya�y?, n�kleer bombadan sonra dibe vurmas?na ra?men k?sa zamanda zirveye tekrar ula?an Japonya’y? ve s?rf kendimiz hakk?nda d�?manlar?m?z?n iddialar?na inan?p zekam?z? ve kabiliyetimizi k���msedi?imiz i�in 100 y?ld?r toparlanamayan bizi d�?�nd�m.
Kemalettin Vardar’?n ba?ka bir bir s�yle?isinde dile getirdi?i haliyle “Kendimizi k�t�lemekten, zavall? gibi g�stermekten ba?ka bir ?ey yapm?yoruz, ‘Amerikal?lar, Japonlar var’ diyerek ba?kalar?na havale etmeyi seviyoruz.” Kurban Psikolojisi ve �lkenin kaderinin T�rk gen�li?inin elinde olmad??? yan?lg?s? ise halk? fel�le?tiriyor ve sanayicimizin ?evkini k?rarak ekonominin olmas? gereken b�y�kl�?e ula?mas?n? engelliyor. Her ne kadar gazeteler projenin israf oldu?undan bahsederken, sadece teknik detaylara odaklansalar da – montaj s?ras?nda motor-g�vde uyumunu sa?lamak, debriyaj, gaz ve fren kumanda, direksiyon mekanizmalar? i�in en uygun pozisyonu bulmak(hatta bir m�hendisin sundu?u ve reddedilen ayarl? direksiyon, iki y?l sonra Cadillac ?irketince yenilik olarak d�nyaya pazarlanm??t?), karoseri i�in -al�? modelleri, motorun ana hatlar? ve silindir say?s?- , asl?nda in?a edilmesi gerekilen ilk ?ey yeni bir toplum alg?s?, kafalar?n i�indeki y?k?k enkaz?n �zerine kurulmas? laz?m olan umut ve inan�t?. Filmin en �nemli s�z� olan ve bir Amerikal?’n?n a?z?ndan d�k�len c�mle de bu tezi kan?tlar nitelikte: “Yapacaklar?na inanmalar? yapmalar?ndan daha �nemli.”
Ad? tertemiz bir T�rk�e olan araban?n ask?ya al?nmas?ndaki bir di?er etken de, s�m�rgeci anlay???n diline sahip �?kan toplumun birlik ve beraberli?ine tahamm�l edememesi ve o d�nemde yap?lan anla?malar olabilir. Ayn? do?rultuda, bence filmin en heyecan verici ve vurgulanmas? gereken sahnesi, otomobilin �zerine “T�rk mal?” ibaresinin konuldu?u b�l�m�yd�. ��nk� bu levha, T�rkler’in bir otomobil yapamayaca?? iddias?n?n yaln?zca bir iddia oldu?unu ortaya koydu. Projeden �?kar?larak, topluma mal olmas? gereken dersi �ok g�zel �zetleyen Vardar’?n dedi?i gibi: “T�rkiye her ?eyin en g�zelini yapabilecek potansiyele sahip. Ancak ‘Bizden bir ?ey �?kmaz, bir ?eyler �retemeyiz’ anlay??? nedeniyle neticeye ula?t?ram?yoruz.”.
K�resel ticareti ve b�y�k ?irketlerin kar?n? tehdit eden yerli giri?imlerin engellenmesinin, t�m d�nyada millile?me �abalar?n? ciddi anlamda gerileten olumsuz bir durum oldu?unu bilseydik ve arabay? bir s�re daha g�ndemde tutmay? ba?arsayd?k, ?u anda otomotiv sekt�r�nde bamba?ka haberler okuyor olurduk. �stelik araba �reten ilk 5 �lke aras?na girmemiz ister istemez di?er sekt�rlerde de geli?memizi sa?lard?, Devrim’in bug�ne kadar ge�irmi? olaca?? olas? evrim de d�?�n�ld�?�nde, bir d�nya markas? olu?turulabilirdi. Her giri?imin, �stelik bu denli farkl? ve yenilik�i olanlar?n, �n�nde her zaman engel oldu?unun ay?rd?na varmak, ithalattan, faiz y�k�nden �lkeyi kurtaran bir projenin as?l engellenmemesinin garip olaca??n?n fark?na vararak pes etmemek ve ba?lanan projeyi tamamlamak i�in kendimizde g�� bulmam?z? sa?layabilirdi. Yurtd???ndan getirilen otomobillerin 50.000 lira, Devrim’in ise 30.000 liraya mal ediliyor olmas? ise hem yerli t�keticiyi, hem ihracat? olumlu etkileyecekti.
Ancak projenin amac?n?n seri �retime ge�mekten ziyade, olmaz denilen bir ?eyi ger�ekle?tirmek oldu?u d�?�n�ld�?�nde, Devrim Arabalar?�n?n m�hendislerinin ba?ar?l? oldu?u g�r�lebilir.
