Büyük Beklentiyle Çıkıp Başarısız Sayılan 10 Teknoloji: Birincil Kayıtlar Ne Diyor? (2026)

Özet. MIT Technology Review 27 Şubat 2019’da “21. yüzyılın en kötü 10 teknolojisi” listesini yayımladı; bu yazının 2020 tarihli ilk sürümü o listeyi tek cümlelik hükümlerle aktarıyordu. Birincil kayıtlar daha karışık bir tablo çiziyor. ABD Tüketici Ürün Güvenliği Komisyonu (CPSC) 2016’da 10 firmanın yaklaşık 501.000 hoverboard’unu en az 99 olay bildirimiyle geri çağırdı. Kağıt kayıt üretmeyen oy makinesi kullanan ABD seçim bölgesi sayısı 2022’de 434 iken 2024’te 80’e indi. Peru’da 318 okulda yürütülen rastgele kontrollü değerlendirme, öğrenci başına bilgisayar oranı 0,12’den 1,18’e çıktığı halde matematik ve dil test puanlarında etki bulamadı. FDA, 2022’de pazardan çekilmesini istediği JUUL ürünleri için 2025’te beş ürünü kapsayan bir pazarlama izni verdi. CEOtudent analizine göre 10 maddenin 2’sinde ürün veya program vaadi karşılanmadı, 2’sinde ürün geriledi ama kategori yaşadı, 4’ü düzenleme sonrası kısmen meşrulaştı, 2’sinde zarar kayıtla doğrulandı ama çözüm doğrulanamadı. CEO hamlesi: bir teknolojiye zaman ya da para bağlamadan önce vaadi ölçülebilir hale getirmek ve çıkış koşulunu baştan yazmak. Öğrenci hamlesi: “başarısız” etiketini ezberlemek yerine ürünü, teknolojiyi ve vaadi ayrı ayrı okumayı öğrenmek.

Bu yazı, bir fikri başlamadan önce sınamayı anlatan ön otopsi protokolü, kararları olasılıkla tartmayı işleyen bahis gibi düşünmek rehberi, temel oranlar gibi araçları toplayan yapay zeka çağında önemli zihinsel modeller ve kararları katmanlara ayıran kişisel karar yığını yazılarıyla birlikte okunabilir.

Bu liste nereden geliyor ve eski sürümde ne yanlıştı?

Listenin kaynağı MIT Technology Review’un 27 Şubat 2019 tarihli yazısıdır. Yazının kaydedilen metninde kalın yazılmış 10 madde şunlardır: Segway, Google Glass, elektronik oy, One Laptop per Child (Her Çocuğa Bir Laptop), CRISPR bebekleri, veri ticareti, kripto para, e-sigaralar, plastik kahve kapsülleri ve selfie çubukları. Hoverboard bu 10 maddeden biri değildir; yalnızca Segway paragrafında, bataryaları patlamaya başlayana kadar çok moda olan bir ürün olarak geçer.

Eski sürüm, selfie çubuğunu çıkarıp hoverboard’u ayrı madde olarak saymıştı. Bu yazı aynı 10 başlığı izliyor, ancak farkı açıkça belirtiyor. İkinci düzeltme daha önemli: kaynak yazı listeyi “başarısızlar” olarak değil “kötü teknolojiler” olarak kuruyor ve bunun tek bir anlama gelmediğini kendisi söylüyor. Teknolojiler, takdire değer amaçlara ulaşamadıkları için de, kötü amaçlarda başarılı oldukları için de kötü sayılabilir. Aynı yazı Segway, hoverboard ve Google Glass için net bir ayrım yapıyor: bunlar başarısız ürünlerdir, başarısız teknolojiler değil.

Bir CEO için “bu teknoloji başarısız” cümlesi karar vermeye yetmez; hangi katmanın başarısız olduğunu bilmek gerekir. Bir öğrenci için aynı cümle öğrenmeyi bitirir, çünkü etiket soruyu kapatır.

Birincil kayıtlar hangi rakamları veriyor?

Aşağıdaki tablo yalnızca kaydedilen birincil metinlerde basılı olan rakamları içerir. Sayılar Türkçe yazımla verilmiştir (binlik ayracı nokta, ondalık ayracı virgül).

Tablo 1. Birincil kayıtlardaki rakamlar (doğrulanmış veri)

Teknoloji	Kayıt ve tarih	Kayıtta basılı rakam
Segway	CPSC geri çağırma duyurusu, 26 Eylül 2003	Yaklaşık 6.000 Human Transporter; yazılım güncellemesi
Segway	CPSC geri çağırma duyurusu, 14 Eylül 2006	Yaklaşık 23.500 Personal Transporter
Segway (marka)	CPSC geri çağırma duyurusu, 20 Mart 2025	Yaklaşık 220.000 Ninebot Max KickScooter; 68 arıza bildirimi, 20 yaralanma
Hoverboard	CPSC, 10 firmanın ortak geri çağırması, 6 Temmuz 2016	Yaklaşık 501.000 ünite; en az 99 olay bildirimi
Google Glass	Google, Glass Enterprise Edition duyurusu	Satış 15 Mart 2023’te bitti; destek 15 Eylül 2023’e kadar
Elektronik oy	ABD Seçim Yardım Komisyonu, EAVS 2024 raporu	Kağıt izsiz DRE kullanan seçim bölgesi: 2022’de 434 (9 eyalet), 2024’te 80 (3 eyalet); bölgelerin %1,2’si
Her Çocuğa Bir Laptop	Cristia ve diğerleri, 2017 (özet)	318 okul, 15 ay; öğrenci başına bilgisayar 0,12’den 1,18’e
Veri ticareti	SEC basın duyurusu 2019-140, 24 Temmuz 2019	Facebook 100 milyon dolar ödemeyi kabul etti; yaklaşık 30 milyon Amerikalı için kişilik puanı
Kripto para	SEC Başkanı açıklaması, 10 Ocak 2024	2018’den Mart 2023’e 20’den fazla başvuru reddedildi; 10 spot bitcoin ETP’sinin tescil incelemesi
E-sigara	CDC, EVALI salgını sayfası, 18 Şubat 2020 itibarıyla	2.807 hastaneye yatış veya ölüm; 68 doğrulanmış ölüm
E-sigara	FDA, NYTS 2025 bulguları	Ortaokul ve lise öğrencilerinin %5,2’si (1,44 milyon) güncel kullanıcı
E-sigara	Cochrane derlemesi, 1 Mart 2025’e kadar tarama	Nikotinli e-sigara ve nikotin replasman tedavisi: RR 1,55; 9 çalışma, 2.703 katılımcı
Kahve kapsülü	SEC basın duyurusu 2024-122, 10 Eylül 2024	Keurig 1,5 milyon dolar idari para cezası

Kaynak: CPSC geri çağırma veritabanı kayıtları; Google Glass Enterprise Edition Announcement FAQ; U.S. Election Assistance Commission, EAVS 2024 Comprehensive Report; Cristia ve diğerleri (2017, özet); SEC basın duyuruları 2019-140 ve 2024-122; SEC Başkanı’nın 10 Ocak 2024 açıklaması; CDC EVALI sayfası; FDA NYTS sayfası; Cochrane CD010216.pub10. Rakamlar kaynakta basıldığı gibidir.

Bu rakamlardan hesaplanan birkaç oran tabloyu yorumlamaya yardım eder (CEOtudent analizi, calc.py ile yeniden hesaplandı). Kağıt izsiz makine kullanan seçim bölgesi sayısı iki seçim arasında %81,6 azaldı. Peru’daki programda öğrenci başına bilgisayar oranı yaklaşık 9,8 katına çıktı, yani “erişim” hedefi tuttu ama “öğrenme” hedefi tutmadı. Hoverboard geri çağırmasında bildirilen olay sayısı, her 10.000 ünite için yaklaşık 2,0’dır; kararı tetikleyen, sıklıktan çok olayın türüydü (yangın ve patlama riski).

10 teknoloji tek tek: ne vaat edildi, ne oldu?

1. Segway

MIT Technology Review, mucit Dean Kamen’in Segway’i şehirleri ve ulaşımı dönüştürecek bir cihaz olarak tanıttığını yazıyor. CPSC kayıtları ürünün iki kez topluca geri çağrıldığını gösteriyor: 2003’te yaklaşık 6.000 ünite için yazılım güncellemesi, 2006’da yaklaşık 23.500 ünite için onarım. Marka ise kaybolmadı: CPSC’nin 20 Mart 2025 tarihli duyurusu Segway adıyla satılan yaklaşık 220.000 scooter’ı kapsıyor. Özgün iki tekerlekli taşıyıcının üretiminin ne zaman bittiğine dair birincil şirket kaydı bulunamadı; bu nokta doğrulanamadı.

2. Hoverboard

Hoverboard için tek bir şirket vaadi yok; ürün farklı markalarla satıldı. CPSC’nin 6 Temmuz 2016 tarihli duyurusu, 10 firmanın yaklaşık 501.000 ünitesini kapsıyor. Kayıttaki tehlike tanımı açık: lityum iyon batarya paketleri aşırı ısınabiliyor; ürünün duman çıkarması, alev alması veya patlaması riski var. Eski sürümdeki “sorunlar çözülemez boyuta ulaştı” ifadesi ve ürünün güncel pazar büyüklüğü birincil kaynakla doğrulanamadı.

3. Google Glass

Tüketici sürümünün vaadine dair birincil kayıt açılamadı (Google’ın eski yardım sayfası artık yok). Kurumsal sürüm için kayıt var: Google 20 Mayıs 2019’da Glass Enterprise Edition 2’yi duyurdu ve kurumsal müşterilerin daha hızlı üretim süreleri, daha iyi kalite ve daha düşük maliyet bildirdiğini yazdı. Aynı şirketin duyurusuna göre ürünün satışı 15 Mart 2023’te bitti, destek 15 Eylül 2023’e kadar sürdü. Eski sürümdeki “yalnızca İngiltere’de kullanıma devam ediyor” iddiası hiçbir kayıtla doğrulanamadı ve kaldırıldı.

4. Elektronik oy

Eski sürümdeki “2017 ABD seçimleri” ifadesi hatalıydı ve kaldırıldı. Kayıtlar şunu söylüyor: Alman Federal Anayasa Mahkemesi’nin 3 Mart 2009 tarihli basın açıklamasına göre, elektronik oy makinesi kullanımı, oy verme ve sonuç belirleme adımlarının yurttaş tarafından güvenilir biçimde ve uzmanlık bilgisi gerekmeden denetlenebilmesini gerektirir; ilgili yönetmelik bunu güvence altına almadığı için anayasaya aykırı bulundu. ABD Ulusal Akademileri’nin 2018 raporu seçimlerin insan tarafından okunabilir kağıt oy pusulalarıyla yapılmasını ve internetin işaretlenmiş pusulaların iletiminde kullanılmamasını önerdi. EAVS 2024 raporu bu önerinin büyük ölçüde uygulandığını gösteriyor: kağıt izsiz DRE kullanan seçim bölgesi 434’ten 80’e indi; rapora göre ABD seçim bölgelerinin neredeyse tamamı kağıt pusula kullanan veya denetlenebilir kağıt kayıt üreten ekipman kullanıyor. Başarısız olan şey “elektronik” değil, “denetlenemeyen” tasarımdı.

5. Her Çocuğa Bir Laptop

MIT Technology Review projeyi, eğitimdeki eşitsizliği yeni bir cihazla çözmeye girişen bir örnek olarak anıyor. American Economic Journal: Applied Economics’te 2017’de yayımlanan rastgele kontrollü değerlendirmenin özeti, Peru’nun kırsalındaki 318 ilkokulda 15 aylık uygulamadan sonra toplanan veriyi kullanıyor. Program bilgisayar erişimini ve kullanımını belirgin biçimde artırdı. Matematik ve dil test puanlarında etkiye dair kanıt bulunmadı; genel bilişsel becerilerde bir miktar, ancak kesin olmayan olumlu kanıt var. Eski sürümdeki “politik amaçla kullanıldığı için başarısız oldu” yorumu bu kayıtla desteklenmiyor; programın güncel durumu doğrulanamadı.

6. CRISPR bebekleri

Burada başarısız olan bir ürün değil, bir uygulamadır. İkinci Uluslararası İnsan Genomu Düzenleme Zirvesi’nin 2018 tarihli düzenleme kurulu açıklaması, embriyoların düzenlenip yerleştirildiği ve ikizlerin doğduğu iddiasını “beklenmedik ve derinden rahatsız edici” olarak niteledi; işlemi sorumsuz buldu ve kalıtsal (germ hattı) düzenlemenin klinik kullanımının o aşamada sorumsuzluk olmayı sürdürdüğünü belirtti. Dünya Sağlık Örgütü 12 Temmuz 2021’de insan genomu düzenlemesinin yönetişimi için ilk küresel önerilerini yayımladı. Öte yandan teknolojinin kendisi ilerledi: FDA 8 Aralık 2023’te orak hücre hastalığı için Casgevy’yi onayladı ve bunu CRISPR/Cas9 kullanan ilk FDA onaylı tedavi olarak tanımladı. Bu tedavi hastanın kendi kan kök hücrelerini düzenler; kalıtsal değildir. Eski sürüm bu iki farklı kullanımı tek cümlede karıştırıyordu.

7. Veri ticareti

MIT Technology Review bu maddeyi, insanların verisinin kontrolleri ve haberleri olmadan paylaşılması olarak tanımlıyor. Kaydedilen birincil belge SEC’in 24 Temmuz 2019 tarihli duyurusudur: Facebook, kullanıcı verisinin kötüye kullanılması riskini iki yılı aşkın süre “varsayımsal” bir risk olarak sunduğu, oysa bir üçüncü taraf geliştiricinin veriyi fiilen kötüye kullandığını bildiği gerekçesiyle suçlandı ve 100 milyon dolar ödemeyi kabul etti. SEC şikayetine göre Cambridge Analytica yaklaşık 30 milyon Amerikalı için kişilik puanı oluşturmak üzere veri toplatmıştı. Bu bir teknoloji değil, açıklama ve yönetişim başarısızlığıdır. Sorunun güncel küresel ölçeği doğrulanamadı.

8. Kripto paralar

Bitcoin’in kuruluş belgesindeki vaat bellidir: çevrimiçi ödemelerin bir finans kuruluşundan geçmeden doğrudan bir taraftan diğerine gönderilmesini sağlayan eşler arası elektronik nakit. On yılı aşkın süre sonra düzenleyici kaydın söylediği başka bir şeydir. SEC 10 Ocak 2024’te spot bitcoin borsa ürünlerinin kotasyonunu onayladı; Başkan’ın açıklamasına göre komisyon 2018’den Mart 2023’e kadar bu türden 20’den fazla başvuruyu reddetmişti ve onay bir temyiz mahkemesi kararının ardından geldi. Aynı açıklama onayın sınırını da çiziyor: komisyon bitcoin’i onaylamadı veya desteklemedi; bitcoin’i öncelikle spekülatif ve oynak bir varlık olarak nitelendirdi. Yani varlık düzenlenmiş piyasaya girdi, ama “aracısız nakit” vaadiyle değil, aracı kurumların sattığı bir yatırım ürünü olarak.

9. Elektronik sigaralar

Bu madde 10 başlığın en çok değişenidir ve eski sürümdeki iki iddia kayıtlarla çelişiyor. Birincisi, “sigara bağımlılığına hiçbir etkisi yok” iddiası: Cochrane derlemesinin 1 Mart 2025’e kadar tarama yapan güncellemesi, nikotinli e-sigaraların nikotin replasman tedavisine kıyasla bırakma oranlarını artırdığını yüksek kesinlikte kanıtla bildiriyor (RR 1,55; 9 çalışma, 2.703 katılımcı); mutlak olarak bu, her 100 kişide yaklaşık üç ek bırakan anlamına gelebilir. İkincisi, zarar iddiası tek bir kalemde toplanamaz. CDC’ye 18 Şubat 2020 itibarıyla 2.807 hastaneye yatış veya ölüm bildirildi ve 68 ölüm doğrulandı; ancak CDC bu salgını güçlü biçimde E vitamini asetata ve özellikle gayriresmi kaynaklardan gelen THC içeren ürünlere bağladı.

Düzenleyici çizgi de döndü. FDA 23 Haziran 2022’de JUUL’un pazardaki tüm ürünleri için pazarlama ret kararı verdi; gerekçe, başvuruların toksikolojik profil konusunda yeterli kanıt içermemesiydi. Ajans kararı 5 Temmuz 2022’de idari olarak durdurdu. 17 Temmuz 2025 tarihli sayfaya göre FDA beş JUUL ürününe (cihaz ile tütün ve mentol aromalı kartuşlar) pazarlama izni verdi ve izinli e-sigara ürünü sayısının 39’a ulaştığını bildirdi. Aynı sayfa bu iznin ürünlerin güvenli olduğu anlamına gelmediğini, ürünlerin “FDA onaylı” sayılmadığını da yazıyor. MIT’nin 2019’daki kaygısı yeni bir kuşağın nikotine bağlanmasıydı. FDA’nın 2025 anketine göre öğrencilerin %5,2’si (1,44 milyon) güncel e-sigara kullanıcısı; ajans 2022-2025 arasında kullanımın azaldığını belirtiyor.

10. Plastik kahve kapsülleri

Vaat burada şirketin kendi yıllık raporunda yazılıdır. SEC’in 10 Eylül 2024 tarihli duyurusuna göre Keurig, 2019 ve 2020 mali yılı raporlarında geri dönüşüm tesisleriyle yaptığı testlerin kapsüllerin etkili biçimde geri dönüştürülebildiğini doğruladığını belirtti; ancak ABD’nin en büyük iki geri dönüşüm şirketinin ticari uygulanabilirlik konusunda ciddi kaygı bildirdiğini ve kapsülleri o aşamada kabul etmeyi düşünmediklerini açıklamadı. Şirket, bulguları kabul veya reddetmeden 1,5 milyon dolar para cezası ödemeyi kabul etti. Kapsüllerin gerçek geri dönüşüm oranı doğrulanamadı.

2026 itibarıyla 10 teknolojinin durumu nedir?

Tablo 2. Vaat, kayıt ve durum (CEOtudent analizi)

Teknoloji	Vaat (kaynağıyla)	Birincil kayıt ne diyor	2026 itibarıyla durum (son tarihli kayda göre)
Segway	Şehirleri ve ulaşımı dönüştürmek (MIT Technology Review’un aktarımı)	CPSC: 2003 ve 2006’da topluca geri çağırma; 2025’te Segway markalı 220.000 scooter geri çağırması	B: ürün geriledi, kategori yaşıyor. Özgün ürünün üretim sonu doğrulanamadı
Hoverboard	Tek bir şirket vaadi yok	CPSC 2016: yaklaşık 501.000 ünite, batarya yangın riski	B: ürün geriledi, kategori yaşıyor. Güncel pazar doğrulanamadı
Google Glass	Kurumsal sürüm: eller serbest çalışma, verimlilik (Google, 2019)	Google: satış 15 Mart 2023’te bitti	A: ürün vaadi karşılanmadı, ürün sonlandı
Elektronik oy	Kaynak yazıya göre iyi niyetli ama gerçek bir sorunu çözmeyen çözüm	BVerfG 2009; Ulusal Akademiler 2018; EAVS 2024: kağıt izsiz bölge 434’ten 80’e	C: düzenleme sonrası kısmen meşrulaştı (kağıt izli tasarım)
Her Çocuğa Bir Laptop	Eğitimde eşitsizliği cihazla çözmek (MIT Technology Review’un aktarımı)	RKÇ özeti: erişim arttı, test puanında etki yok	A: program vaadi karşılanmadı. Güncel durum doğrulanamadı
CRISPR bebekleri	Hastalık mutasyonu taşıyan ebeveynlere sağlıklı çocuk (zirve açıklamasındaki tanım)	Zirve açıklaması 2018: sorumsuz; FDA 2023: somatik CRISPR tedavisi onaylandı	C: kalıtsal kullanım reddedildi, somatik kullanım onaylandı
Veri ticareti	Vaat değil, uygulama	SEC 2019: 100 milyon dolar, yanıltıcı risk açıklaması	D: zarar kayıtlı, çözüm doğrulanamadı
Kripto para	Finans kuruluşu olmadan elektronik nakit (Bitcoin kuruluş belgesi)	SEC 2024: spot bitcoin ETP onayı; bitcoin’in kendisi onaylanmadı	C: düzenleme sonrası kısmen meşrulaştı (yatırım ürünü olarak)
E-sigara	Sigara içen yetişkinin potansiyel olarak daha az zararlı bir ürüne geçmesi (FDA’nın değerlendirme ölçütü)	FDA 2022 ret, 2025 izin; Cochrane: bırakmada NRT’den iyi; NYTS 2025: gençlerde %5,2	C: düzenleme sonrası kısmen meşrulaştı
Kahve kapsülü	Etkili biçimde geri dönüştürülebilir (Keurig yıllık raporları)	SEC 2024: açıklama eksik, 1,5 milyon dolar ceza	D: zarar kayıtlı, çözüm doğrulanamadı

CEOtudent analizi. Kaynaklar Tablo 1 ile aynıdır; ayrıca MIT Technology Review (2019), Bundesverfassungsgericht basın açıklaması 19/2009, National Academies (2018), zirve düzenleme kurulu açıklaması (2018), FDA basın duyuruları (2022, 2023, 2025) ve Bitcoin kuruluş belgesi. Durum sütunu en son tarihli kaydı yansıtır; 2026 için ayrı bir ölçüm değildir.

Dağılım şöyle: A sınıfında 2, B sınıfında 2, C sınıfında 4, D sınıfında 2 madde var. Yani 10 başlıktan yalnızca 2’si için kayıt düz bir “vaat tutmadı” sonucu veriyor. 6 maddede en az bir unsur birincil kayıtla doğrulanamadı ve tabloda öyle işaretlendi.

“Başarısız” demek neden yetmiyor?

Üç katmanı ayırmak gerekiyor: ürün, teknoloji ve vaat.

Ürün başarısız olabilir, teknoloji yaşar. Segway ve hoverboard bu sınıftadır. Kendi kendini dengeleyen taşıyıcı geri çekildi, ama aynı markanın scooter’ı 2025’te 220.000 ünitelik bir geri çağırmaya konu olacak kadar yaygınlaştı.

Teknoloji çalışır, vaat tutmaz. Peru’daki laptop programında cihazlar dağıtıldı ve kullanıldı. Tutmayan şey, cihazın tek başına öğrenmeyi artıracağı varsayımıydı. Çıktı metriği (dağıtılan cihaz) ile sonuç metriği (test puanı) arasındaki fark budur.

Vaat değişir, ürün yaşar. Bitcoin aracısız nakit vaadiyle çıktı, düzenlenmiş piyasaya aracılı bir yatırım ürünü olarak girdi. E-sigara, düzenleyicinin önce reddettiği, sonra dar bir ürün grubu için koşullu olarak izin verdiği bir kategoriye dönüştü.

Temel oranlar konusunda da dikkatli olmak gerekiyor. “Yeni ürünlerin %80’i başarısız olur” türünden sayılar sık tekrarlanır. Journal of Product Innovation Management’ta yayımlanan bir değerlendirmenin özeti bunu kalıcı bir efsane olarak adlandırıyor: yazarlara göre 1977’den beri yapılan ampirik çalışmalar yeni ürün başarısızlık oranının %40 veya daha az olduğu sonucuna varıyor. Efsanedeki oran, ampirik üst sınırın 2 katıdır. Ders: bir temel oranı kullanmadan önce kaynağını açmak.

Benzer bir uyarı “hype döngüsü” için de geçerli. Technological Forecasting and Social Change dergisinde 2016’da yayımlanan bir inceleme, Gartner’ın enerji sektörü raporlarındaki 46 teknolojiyi izledi ve modelle Gartner’ın kendi raporları arasında uyumsuzluklar bulduğunu, bunun modelin güvenilir uygulanabilirliğini sorgulattığını yazdı. Her teknolojinin “önce şişip sonra toparlandığını” varsaymak da bir ezberdir; hangisinin toparlandığını eğri değil kayıt söyler.

Aynı hata yapay zeka araçlarında nasıl tekrarlanır?

Bugünün en büyük vaat dalgası yapay zeka. Buradaki tuzak, “benimseme” kelimesinin ölçene göre değişmesidir. Üç resmi ve kurumsal kaynak, benzer görünen ama farklı tanımlanmış üç sayı veriyor.

Tablo 3. “Yapay zeka kullanımı” üç kaynakta nasıl ölçülüyor? (doğrulanmış veri)

Kaynak	Ölçülen şey	Dönem	Basılı değer
Stanford HAI, AI Index Report 2025	Yapay zeka kullandığını bildiren kuruluşlar	2024	%78 (bir önceki yıl %55)
U.S. Census Bureau, Business Trends and Outlook Survey	Son iki haftada herhangi bir iş fonksiyonunda yapay zeka kullanan işletmeler (ABD)	Aralık 2025 – Mayıs 2026	%17 ile %20 arası
Eurostat, isoc_eb_ai	En az bir yapay zeka teknolojisi kullanan, 10 ve üzeri çalışanlı işletmeler (AB-27)	2025	%19,95 (2021’de %7,65)

Kaynak: Stanford HAI AI Index Report 2025; U.S. Census Bureau, 26 Mayıs 2026 tarihli BTOS analizi; Eurostat veri seti isoc_eb_ai (15 Haziran 2026 güncellemesi). Değerler kaynakta basıldığı gibidir. Üç ölçüm farklı evrenleri, farklı soruları ve farklı yılları kapsar; doğrudan birbirinden çıkarılamaz.

İlk iki satır arasındaki aralık 58 ile 61 puan arasındadır (CEOtudent hesaplaması; farklı tanımlar nedeniyle bu bir “düzeltme” değil, tanım farkının büyüklüğüdür). Eurostat serisinde oran 2021’den 2025’e yaklaşık 2,6 katına çıktı. Census Bureau ayrıca soru metnini değiştirdiğini belirtiyor: soru önce yapay zekanın mal veya hizmet üretiminde kullanımını soruyordu, sonra “herhangi bir iş fonksiyonunda” kullanımı soracak biçimde genişletildi.

OLPC’de “erişim” sayısı büyüdü ama sonuç değişmedi; yapay zekada da “kullandık” diyen kuruluş oranı ile düzenli kullanım ayrı sorulardır. Bir araca abonelik almak ya da kariyerini bir araca bağlamak isteyen kişi için doğru soru “kaç kişi denedi” değil, “kim, ne sıklıkla, hangi iş için kullanıyor ve hangi sonuç değişti” sorusudur.

Yeni bir teknoloji vaadi nasıl denetlenir?

Aşağıdaki çerçeve bir ölçüm ya da anket değildir; 10 kayıttan çıkarılan soruların düzenlenmiş halidir.

Tablo 4. Vaat Denetimi: 6 soru (CEOtudent editoryal çerçevesi)

Soru	0 puan	2 puan	Dersi veren kayıt
1. Vaat ölçülebilir mi?	“Dönüştürecek” gibi bir sıfat	Metrik, hedef değer ve tarih yazılı	Segway
2. Kanıt kimden geliyor?	Yalnızca satıcı beyanı	Bağımsız, tercihen kontrollü çalışma	OLPC değerlendirmesi, Cochrane derlemesi
3. Benimseme nasıl tanımlanmış?	“Kullananlar” (tanımsız)	Sıklık, görev ve evren belli	Tablo 3
4. Maliyeti kim taşıyor?	Dışsallık hiç anılmıyor	Risk ölçülmüş ve sahibi belli	Hoverboard bataryaları, kahve kapsülleri
5. Düzenleyici ne diyor?	Kayıt yok ya da açık ret	Tarihli izin, koşulları belli	E-sigara, spot bitcoin ETP’si, elektronik oy
6. Çıkış koşulu yazıldı mı?	“Bakarız”	Tarih, eşik ve karar sahibi yazılı	Google Glass

CEOtudent editoryal çerçevesi. Ara durumlar 1 puan alır; toplam 0-12 arasındadır. Eşikler bir araştırma bulgusu değil, karar disiplinidir.

Okuma önerisi: 0-4 puan alan bir vaatte beklemek, 5-8 puanda küçük ve geri alınabilir bir deney yapmak, 9-12 puanda ölçeklemeyi değerlendirmek. Çerçevenin işi puan üretmek değil, yanıtsız kalan soruyu görünür kılmaktır. Keurig örneğinde 2. soru (kanıt kimden) sıfır alırdı: geri dönüştürülebilirlik iddiası şirketin kendi testine dayanıyordu ve karşı görüş açıklanmamıştı.

Pratik araç: 30 dakikalık vaat denetimi ve çıkış kartı

Bir yapay zeka aracına, sertifikaya, platforma ya da cihaza para veya aylar bağlamadan önce şu adımlar uygulanabilir.

1. Vaadi tek cümleyle yazın. “Bu araç şu işi, şu sürede, şu kalitede yapacak.” Cümlede sayı yoksa 1. soru 0 puandır.
2. Üç kayıt arayın. Satıcının kendi resmi belgesi (rapor, dosyalama), bir düzenleyici ya da kamu kaydı, bir bağımsız çalışma. Bulunamayan her biri için “doğrulanamadı” yazın; tahminle doldurmayın.
3. Benimseme sayısının tanımını bulun. Kim, hangi sıklıkla, hangi görevde? Tanım yoksa sayıyı karar gerekçesi olarak kullanmayın.
4. Dışsallığı adlandırın. Ürün yanlış giderse zararı kim öder? Veri, güvenlik ve atık kalemlerini ayrı yazın.
5. Geri alınabilir en küçük deneyi tasarlayın. Yıllık sözleşme yerine bir aylık deneme, tüm ekip yerine tek süreç.
6. Çıkış kartını doldurun. Üç satır: ölçülecek metrik, eşik değeri, karar tarihi. Örnek: “90 gün sonunda haftalık kullanım ekibin yarısının altındaysa abonelik iptal edilir.”
7. Kartı başka birine verin. Çıkış koşulunu yalnızca koyan kişi biliyorsa, koşul esner.
8. Karar tarihinde üç katmanı ayrı değerlendirin. Ürün mü tutmadı, teknoloji mi, yoksa vaat mi?

Öğrenci tarafı için ek bir alışkanlık: her çeyrekte bir kez, “öldü” denen bir teknolojinin son tarihli birincil kaydını açıp yeniden okumak. Bu yazıdaki 10 maddeden 4’ü 2019’dan sonra bir düzenleme kararıyla yeniden tanımlandı.

Bu yazı ne anlama gelmez?

• Düzenleyici izni, ürünün iyi ya da güvenli olduğu anlamına gelmez. FDA izin sayfası bunu kendisi yazıyor; SEC Başkanı da onayın bitcoin’i desteklemek anlamına gelmediğini belirtiyor.
• Bu yazı sağlık ya da yatırım tavsiyesi değildir. E-sigara ve kripto para bölümleri yalnızca kayıtların ne dediğini aktarır.
• Tablo 2’deki sınıflar editoryal bir okumadır; aynı kayıtlardan farklı bir sınıflandırma kurulabilir.
• Rakamların çoğu ABD kurumlarından gelir; OLPC bulgusu tek bir ülkedeki tek bir değerlendirmenin özetine dayanır ve genellenemez.

Bu yazı neden yeniden yazıldı?

2020 tarihli ilk sürüm, bir dergi listesini kaynak göstermeden ve tek cümlelik hükümlerle aktarıyordu. Yeniden yazımda şunlar değişti:

• Her madde için birincil kayıt arandı; bulunamayan noktalar “doğrulanamadı” olarak işaretlendi.
• Yanlış ya da kayıtla çelişen ifadeler kaldırıldı: “2017 ABD seçimleri”, Google Glass’ın “yalnızca İngiltere’de” kullanıldığı, e-sigaranın bırakmaya “hiçbir etkisi olmadığı”, OLPC’nin “politik amaçla kullanıldığı için” başarısız olduğu, hoverboard sorunlarının “çözülemez” olduğu, kripto paranın “sonu belli bir macera” olduğu iddiaları.
• Kaynak listedeki 10 madde ile eski sürümdeki 10 madde arasındaki fark (selfie çubuğu ve hoverboard) açıkça belirtildi.
• 2019’dan sonraki gelişmeler eklendi: Glass satışının bitmesi (2023), ilk CRISPR tedavisinin onayı (2023), spot bitcoin ETP onayı (2024), Keurig cezası (2024), JUUL pazarlama izni (2025), EAVS 2024 verisi.
• Reklam kodları ve otomatik eklenen bağlantılar temizlendi; bir karar çerçevesi ve uygulama aracı eklendi.

Sık sorulan sorular

Bu 10 teknolojinin hepsi gerçekten başarısız mı oldu?
Hayır. Kayıtlara göre yalnızca 2 maddede (Google Glass ve Her Çocuğa Bir Laptop) vaat karşılanmadı sonucu açık. 4 madde düzenleme sonrası kısmen meşrulaştı, 2 maddede ürün geriledi ama kategori yaşadı, 2 maddede zarar kayıtlı ama çözüm doğrulanamadı.

E-sigara sigarayı bırakmaya yardım ediyor mu?
Cochrane derlemesi, nikotinli e-sigaraların nikotin replasman tedavisine kıyasla bırakma oranını artırdığını yüksek kesinlikte kanıtla bildiriyor. FDA ise izin verdiği ürünler için bile güvenli tütün ürünü olmadığını ve kullanmayanların başlamaması gerektiğini yazıyor. İki ifade birlikte doğrudur.

Elektronik oy tamamen bırakıldı mı?
Hayır. Bırakılan, kağıt kayıt üretmeyen tasarımdır. EAVS 2024’e göre bu makineleri kullanan seçim bölgesi 434’ten 80’e indi; tarayıcılar ve pusula işaretleme cihazları gibi kağıt tabanlı elektronik ekipman kullanımı ise arttı.

Spot bitcoin ETP’sinin onaylanması kripto paranın “kazandığını” gösterir mi?
Onay, belirli bir yatırım ürününün düzenlenmiş borsalarda işlem görmesine izin verir. SEC Başkanı’nın açıklaması, komisyonun bitcoin’i onaylamadığını veya desteklemediğini açıkça belirtiyor. Özgün “aracısız nakit” vaadi için bu bir kanıt değildir.

Vaat Denetimi yapay zeka araçlarına nasıl uygulanır?
Aynı 6 soruyla. Özellikle 3. soru önemlidir: “kullanım oranı” bir kaynakta %78, başka bir kaynakta %17 ile %20 arası çıkabiliyor, çünkü sorular farklı. Aracın sizin işinizdeki düzenli kullanımını ve değişen sonucu ölçmeden ölçekleme kararı vermeyin.

“Doğrulanamadı” ne demek?
İddianın yanlış olduğu anlamına gelmez; açılabilen birincil kayıtlar arasında onu destekleyen ya da çürüten bir belge bulunamadığını gösterir.

Kaynaklar

1. MIT Technology Review, “The 10 worst technologies of the 21st century”, 27 Şubat 2019 (listenin kaynağı; dergi yazısı).
2. U.S. Consumer Product Safety Commission, Segway Human Transporter geri çağırma kaydı, 26 Eylül 2003.
3. U.S. Consumer Product Safety Commission, Segway Personal Transporter geri çağırma kaydı, 14 Eylül 2006.
4. U.S. Consumer Product Safety Commission, Segway Ninebot Max KickScooter geri çağırma kaydı, 20 Mart 2025.
5. U.S. Consumer Product Safety Commission, “Self-Balancing Scooters/Hoverboards Recalled by 10 Firms Due to Fire Hazard”, 6 Temmuz 2016.
6. Google, “Glass Enterprise Edition 2: faster and more helpful”, 20 Mayıs 2019 (şirket duyurusu).
7. Google, “Glass Enterprise Edition Announcement FAQ”, son güncelleme 15 Mart 2023 (şirket duyurusu).
8. Bundesverfassungsgericht, Basın Açıklaması No. 19/2009, 3 Mart 2009 (oy bilgisayarları kararı).
9. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, “Securing the Vote: Protecting American Democracy”, 2018, Özet bölümü.
10. U.S. Election Assistance Commission, “Election Administration and Voting Survey 2024 Comprehensive Report”, Haziran 2025.
11. Cristia, J., Ibarrarán, P., Cueto, S., Santiago, A., Severín, E., “Technology and Child Development: Evidence from the One Laptop per Child Program”, American Economic Journal: Applied Economics, 9(3), 2017 (yalnızca özet okundu).
12. Organizing Committee of the Second International Summit on Human Genome Editing, açıklama, National Academies, 28 Kasım 2018.
13. World Health Organization, insan genomu düzenlemesi önerilerine ilişkin haber bülteni, 12 Temmuz 2021.
14. U.S. Food and Drug Administration, “FDA Approves First Gene Therapies to Treat Patients with Sickle Cell Disease”, 8 Aralık 2023.
15. U.S. Securities and Exchange Commission, Basın Duyurusu 2019-140 (Facebook), 24 Temmuz 2019.
16. Nakamoto, S., “Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System” (kuruluş belgesi).
17. U.S. Securities and Exchange Commission, Başkan Gary Gensler, “Statement on the Approval of Spot Bitcoin Exchange-Traded Products”, 10 Ocak 2024.
18. U.S. Food and Drug Administration, “FDA Denies Authorization to Market JUUL Products”, 23 Haziran 2022 (5 Temmuz 2022 idari durdurma notuyla).
19. U.S. Food and Drug Administration, “FDA Authorizes Marketing of Tobacco- and Menthol-Flavored JUUL E-Cigarette Products”, sayfa tarihi 17 Temmuz 2025.
20. Centers for Disease Control and Prevention, EVALI salgını sayfası, 25 Şubat 2020 güncellemesi.
21. U.S. Food and Drug Administration, “Results from the Annual National Youth Tobacco Survey (NYTS)”, 2025 bulguları, sayfa tarihi 23 Haziran 2026.
22. Cochrane Database of Systematic Reviews, “Electronic cigarettes for smoking cessation”, CD010216.pub10 (açık erişim tam metin).
23. U.S. Securities and Exchange Commission, Basın Duyurusu 2024-122 (Keurig Dr Pepper), 10 Eylül 2024.
24. Castellion, G., Markham, S. K., “Perspective: New Product Failure Rates: Influence of Argumentum ad Populum and Self-Interest”, Journal of Product Innovation Management, 30(5), 2013 (yalnızca özet okundu).
25. Dedehayir, O., Steinert, M., “The hype cycle model: A review and future directions”, Technological Forecasting and Social Change, 108, 2016 (yazar sürümü).
26. Stanford Institute for Human-Centered AI, “Artificial Intelligence Index Report 2025”.
27. U.S. Census Bureau, “Large Firms With at Least 20 Employees Biggest AI Users”, 26 Mayıs 2026 (Business Trends and Outlook Survey analizi).
28. Eurostat, veri seti isoc_eb_ai, “Artificial intelligence by size class of enterprise”, 15 Haziran 2026 güncellemesi.

Tablo 2, Tablo 4 ve metindeki türetilmiş oranlar ile sınıf dağılımı CEOtudent analizidir; Tablo 1 ve Tablo 3 kaynaklarda basılı değerleri aktarır. Eski sürümden kaldırılan iddialar “Bu yazı neden yeniden yazıldı?” bölümünde listelenmiştir. Bilinçli olarak kullanılmayan rakamlar: Segway’in satış adedi, fiyatı, gelir payı ve özgün ürünün üretim sonu tarihi (birincil şirket kaydı açılamadı); kahve kapsülü atık miktarları; kripto para piyasa değeri ve kayıp tahminleri; veri ihlali sayıları.

---

Bu içerik, derinlemesine bir araştırmanın ardından yapay zeka desteğiyle derlenmiş ve CEOtudent editör ekibi tarafından yazılıp yayına hazırlanmıştır.