Paralel evren nedir? Veya paralel evrenler var m?d?r? Sorular?, son zamanlarda NASA�n?n yapt??? ara?t?rmalar ile daha �ok g�ndeme gelmeye ba?lad?. Paralel evren kelimelerinin tam anlam?na bakacak olursak da ?�yle s�yleyebiliriz; �oklu evren, birbirinden farkl?, g�zlemlenebilir evrenlerin hipotezsel toplam?d?r. �e?itli cihazlarla g�zlemleyebildi?imiz evren, yakla??k 93 milyar ???k y?l? geni?li?indedir. Fakat bu evren, �oklu evrenin �ok k���k bir k?sm?na denk gelir. ??te bu hipotezsel sonlu ve sonsuz var olan evrenlere �paralel evrenler� veya �alternatif evrenler� ad? verilir.
Paralel evren (veya �oklu evren) kavram?na genelde kozmoloji, kuantum mekani?i ve felsefe gibi alanlarda yer verilir. Bu alanlarda bilinen evrenin farkl? s�r�mleri ve farkl? tarihleri (ge�mi? � gelecek) tart???l?r. Paralel evrenlerin nas?l meydana geldi?ini tart??an d�rt �oklu evren modeli bulunur. Bunlar; �oklu d�nyalar yorumu, sicim teorisi, zar kozmolojisi ve ?i?me modeli olarak adland?r?l?r. Bu �oklu evren modellerini evrende hayat?n nas?l ortaya �?kt???n?, �ok say?da evren oldu?u ger�e?iyle a�?klamak isteyen bilim insanlar?/ara?t?rmac?lar ortaya atm??t?r.
Paralel Evren Modelleri Nelerdir? Max Tegmark�?n D�rt Seviyesi
Alternatif (paralel) evrenler, genel olarak d�rt farkl? ?ekilde var olabilir;
Seviye 1 Paralel Evren
Bu seviye paralel evrenlerle ilgili s�ylendi?ine g�re uzay o kadar b�y�kt�r ki, istatistik kurallar? �er�evesinde tamamen D�nya gibi ba?ka gezegenler de olmas? gerekmektedir. Buna g�re sonsuz bir evrende, sonsuz �oklukta gezegenler olmal?d?r. Bu gezegenlerin baz?lar?nda ger�ekle?en olaylar, tamamen olmasa da �ok b�y�k oranda kendi D�nya�m?zda olanlarla ayn? olur.
E?er bu t�r evrenler varsa, bunlardan birine bile ula?mak en iyi ihtimalle olanaks?zd?r. ��nk�, hangi y�ne do?ru bakmam?z gerekti?ini bilmemiz asla m�mk�n olmaz. 1. Seviye paralel evrenler, ya?ad???m?z evrenden epey bir uzakta olan ve bu y�zden belki de hi�bir zaman bilgi sahibi olamayaca??m?z evrenlerin ba??nda gelir. Biz yaln?zca Hubble Hacmi i�erisinde bilgi al??veri?i yapabiliriz. (Hubble Hacmi= �e?itli cihazlar ile g�zlemleyebildi?imiz 93 milyar ???k y?l? �ap?ndaki hacim)
Seviye 1 Paralel Evrenler� in bir par�as? olarak; Kozmolojik �oklu Evrenler
Bu evrenler, daha yayg?n olarak bilinen �oklu evren alg?s?d?r. Birbirinden ba??ms?z olarak, birbirinin alt?nda, �st�nde, yan?nda paralel olarak dizilmi? evrenlerdir. Fiziksel, �ok say?da ve birbirinden ba??ms?zlard?r.
Seviye 2 Paralel Evren
Bu seviyedeki evrenlerde, uzay b�lgeleri geni?leme evresi i�erisinde olmaya devam eder. S�regelen bu geni?leme y�z�nden di?er evrenlerle aram?zda bulunan uzay, ???k h?z?ndan daha h?zl? b�y�r. Bu y�zden hi�bir ?ekilde ula??lamaz olurlar. Bu t�r evrenlerin varl???n? kan?tlamak i�in olas? iki teori bulunur;
- Sonsuz Enflasyon
- Ektopriyotik Teori
Sonsuz Enflasyon:
Bu modelde evrenin �zar� ya da �brane� ad? verilen yap?lar i�erisinde var oldu?u d�?�n�l�r. Bu zar da �y???n� veya �bulk� ad? verilen daha �st boyutlu bir yap?ya aittir. Bu y???n?n i�inde kendine ait evrenleri bulunan di?er zarlar da bulunur. Bir�ok uzamsal boyut i�inde uzanan zarlar, b�nyesinde �sicim� ad? verilen iplikleri bar?nd?r?r. Bunlar hipotetik nesnelerdir.
Bu zarlarla birlikte kuantum fizi?indeki nokta par�ac?k olgusunu �st boyutlara ta??mak m�mk�nd�r ve b�ylece Sicim Teorisi in?a edilebilir. Zarlar?n birbiriyle etkile?ime ge�ip �arp??abilece?i d�?�n�l�r. Bu g��l� etkile?imler evrenlerin olu?mas?n? sa?layan b�y�k patlamalara sebep olabilir.
Ektopriyotik Model:
Bu a�?klamada evrenin iki farkl? zar?n �arp??mas?yla olu?tu?u �ne s�r�l�r. Ancak e?er bu zarlar bir noktada �arp???yorsa, birden fazla noktada da �arp??abilirler. ??te birbirine temas edip �arp??an her noktada, yeni evrenler yarat?labilir. Bu ?ekilde sonsuz miktarda zar ve bu zarlar?n �arp??mas?yla olu?an sonsuz miktarda evren bulunabilir.
Sizler bu sat?rlar? okurken bile evrenlerin say?s? katlanarak artabilir. Bu durumda, sonsuz miktardaki evrenlerin i�erisinde sonsuz olas?l?klar her an ger�ekle?ebilir.
Seviye 3 Paralel Evren
Bu evrenler, bilimkurgu filmlerinde i?lenen paralel evrenlerdir. Kuantum fizi?inin �oklu d�nyalar yorumunu kaynak al?rlar. Di?er paralel evrenlerden farkl?d?rlar. ��nk�; bu evrenlerin hepsi kendi evrenimizin i�erisinde yer al?rlar. Yine de bu di?er evrenlere eri?memiz m�mk�n olmaz. Seviye 1 ve 2 evrenlerle temasta bulunmam?z m�mk�n olmaz fakat seviye 3 evrenlerle s�rekli temas halindeyiz. Her yeni karar?n?z, her yeni g�zleminizde fark?nda olmadan yeni evrenler yarat?lmas?na sebep olursunuz!
Kuantuma Dayal? �oklu Evrenler; Dalga Fonksiyonu ve Muhtemel Di?er D�nyalar
Bu kavram, metafiziksel olas? d�nyalar kavram?ndan do?ar. Yani, ?u an g�zlem �zerine g�zlem yaparak yarat?lan d�nyalar?n alternatifleri de m�mk�nd�r. Kuantum mekani?inden g�� alan bu yakla??m, matematiksel bir form�l�n, g�zlem veya �l��m yap?lmas? sonucu tek bir olas?l??a ��kmesinden ilham al?r. Bu yoruma, �Kopenhag Yorumu� denir. Bu yorumun temel ilkesi ise neden-sonu� ili?kisine dayal?d?r. Yani bir olas?l?k ortadan kalkt?ktan sonra di?er olas?l?klar?n ger�ekle?me ihtimali de ortadan kalkar, sonu� olarak bu olas?l?klar pratikte hi� var olmam?? olurlar.
Bir di?er kuantum yorumu da Everett Yorumu� dur. Buna g�re bir g�zlem ya da �l��m, bir olas?l?k fonksiyonunu herhangi bir noktaya ��kertebilir ve bunlar?n hepsi e?it derecede olas?d?r. Ayr?ca bu alternatif olas?l?klar?n hepsi e?it olarak ger�ektir.
Seviye 4 Paralel Evren
Bu noktaya kadar ele ald???m?z t�m evrenlerin en ilginci seviye 4 paralel evrenlerdir diyebiliriz. Ayn? zamanda en tart??mal? olan? da budur. ��nk� temelde bu t�r evrenler, kendi evrenimizden farkl? matematiksel kanunlara sahiptir. 4. seviye genel olarak bize ?unu anlat?r: bilim insanlar?n?n veyahut fizik�ilerin k�??t �zerine d�kebilece?i herhangi bir evren matematiksel olarak muhtemel ise, bu evren hem prensipte hem de fiziksel olarak var olmak durumundad?r. Buna, matematiksel demokrasi prensibi denir.
Burada s�z edilen (ger�ek anlam?yla) fiziksel evrenler, bizimkine benzer veya farkl? olan fiziksel ger�ekliklerdir. Bunlar i�inde ba??ms?z ya?am formlar? olu?abilir veya olu?mayabilirler. Bu kapsamda canl? ve cans?z ayr?m?n?n �tesine ge�en, �e?itli bilim dallar?n?n tan?nmaz oldu?u t�m fiziksel ger�eklikteki alternatifler de?erlendirilebilir.
Paralel Evren Teorisi�nin Deneysel Boyutu
Y?llar boyu bir�ok bilim insan? �oklu evren fikrini bir basit ger�ekten dolay? reddetmi?tir. Bu ger�ek temel olarak ?unu anlat?r; e?er kendi evrenimizden �?k?? yapam?yorsak, o h�lde ba?ka evrenlerin var oldu?unu kan?tlaman?n prensipte bir yolu bulunmamaktad?r. Bundan dolay? da paralel evren teorisi bilimsel olarak g�r�lemez. Fakat herkes bu �nermeye kat?lmamaktad?r.
Bu teorinin deneysel bir boyutunun olup olmad??? fizik tarihinde s�rekli tart???lm??t?r. Bu tart??malarda �oklu evrenlerin m�mk�n oldu?unu d�?�nen fizik�ileri ?�yle s?ralayabiliriz; Hugh Everett, Don Page, Brian Greene, Max Tegmark, Leonard Susskind, Raj Pahtria, Neil deGrasse Tyson, Stephen Hawking vb.
�oklu evren teorisine kar?? olan fizik�iler de Paul Steinhardt, Anna Ijjas, David Sperel, Viatcheslav Mukhanov, Abraham Loeb, Jim Baggott, Paul Davies, Adam Frank gibi isimlerdir.
Peki biz �oklu evrende ya?ad???m?z? nas?l ispat edebiliriz? Evrenimiz bir ba?ka evrenle �arp??acak olsa bu incelenebilecek baz? verileri g�n y�z�ne �?kar?rd? fakat bizim bunu incelemek i�in hayatta kal?p kalmayaca??m?z belli olmazd?. Baz? teorisyenlere g�re �arp??an evrenler, b�y�k patlaman?n son par?lt?s? kozmik mikrodalga arka plan?nda so?uk veya s?cak noktalar b?rakabilirler. Bu do?ruysa, bu noktalar? geli?mi? g�ky�z� ara?t?rmalar? sayesinde tespit etmemiz m�mk�n olur.
Paralel Evrenle ?lgili �e?itli Deneyler: Elektron ile Deney�
Bir elektron ile oynad???m?z? varsayal?m. A ve B ad?nda iki noktada bu elektronu yakalayabilecek nano �l�ekte iki potansiyel �ukur bulunsun. Bu potansiyel �ukurlar, potansiyel enerjinin minimum oldu?u yerel b�lgeler olur. Bu �ukurlardan iki tane varsa, elektron hareketi s?ras?nda A veya B �ukuruna kayacakt?r. A�da yakalan?rsa fark? bir delta fonksiyonu, B�de yakalanm??sa farkl? bir delta fonksiyonu formunda bulunacakt?r. Buradaki delta fonksiyonu, par�ac???n momentumu gibi bilgileri i�inde bulundurur.
Elektronun tuza?a A veya B noktalar?ndan birinde yakalanmas? ve bu deneylerin defalarca kez tekrarlanmas? sonucu belirli �l��ler elde edilir ve bu �l��lm�? olas?l?klar kar??m?za �?kar. Bu da ?u anlama gelir; �l��mlerin belirli k?sm?nda A y�zdesi, belirli k?sm?nda da B y�zdesi g�r�lecektir. Yani tek bir �l��mle, a??rl?kl? bir ortalama de?er bulunamaz.
S�z konusu deney sonras?nda, temel par�ac?klar?n birbirinden farkl? ?ekiller ile ��kebilece?i sonucuna ula??l?r. Bu da demektir ki, evrenimizi ifade eden kuantum dalga denklemi her an say?s?z farkl? olas?l?ktan birine ��kebilir ve evrenimizin ��kt�?� olas?l?klar d???nda olanlar, evrenin d???nda var olan di?er evrenleri temsil edebilir.
Kozmolojik Deneyler
Kozmolojik bir �l�ek i�inde kontroll� bir deney ger�ekle?tirmek m�mk�n de?ildir. Fakat evrene y�nelik yap?lan g�zlemlerin bir k?sm? paralel evrenlerle uyumlu olabilir. Bunun i�in NASA, ESA, ?ngiltere Kraliyet Astronomi Cemiyeti gibi kurulu?lar �e?itli ara?t?rmalar y�r�t�r. Bunun d???nda Stephen Feeney vb. Birka� fizik�i de Wilkinson Mikrodalfa Anizotropi Probu (WMAP) verisinden yola �?karak birtak?m �al??malar ortaya koymu?tur.
Analoji Deneyleri
�oklu Evren Teorisi her ne kadar tart??mal? ve ?�pheye a�?k bir konu olsa da ara?t?rmac?lar?n oturdu?u yerden olu?turdu?u bir a�?klama de?ildir. Bu teori matematiksel olarak da tart???labilmektedir. Fakat ara?t?rman?n tek yolu matematiksel y�ntemlerle olmaz, bunun yan?nda analojilere de bakar. Mesela �retti?imiz baloncuklar?n dinami?i, kozmolojik modelleri s?nama ad?na olduk�a ilgin� veriler �retir. Bu da �zerine konu?tu?umuz teoriye deneysel boyutlar kazand?rmaktad?r. Ek olarak metamalzemeler kullan?larak ger�ekle?tirilen deneyler, yine bu teoriyi s?narken kullanabilece?imiz ara�lard?r.
NASA�n?n 2020 Y?l?nda Yapt??? Ara?t?rma
Yaz?m?z?n �e?itli yerlerinde bahsetti?imiz gibi NASA, evrene dair s?rlara cevap bulmak ad?na pek �ok farkl? ara?t?rma ger�ekle?tiriyor. ??te ?imdi bahsedece?imiz ara?t?rma da bilim d�nyas?nda olduk�a �ok ses getirmi? ve paralel evren teorisine yeni bir bak?? a�?s?yla bak?lmas?na yol a�m??t?r. Gelin bu ara?t?rmay? derinlemesine inceleyelim.
Ge�ti?imiz 2020 y?l?n?n May?s ay?nda, NASA taraf?ndan Antarktika�da ger�ekle?tirilen bir ara?t?rma sonucu, paralel evrenlerin varl???na kan?t olabilecek bulgular g�n y�z�ne �?kar?ld?. Antarctic Impulsive Transient Antenna (ANITA) Peter W. Gorham liderli?inde 2003 y?l?nda 35 milyon dolar fon ile ba?lam?? bir ara?t?rmad?r. Amac?, evreni dolduran hayalet par�ac?klar?n? aramak olarak nitelendirilir. �al??ma s?ras?nda, Antarktika buzullar?n?n y�ksek enerjili n�trinolarla etkile?ime girdiklerinde yay?lan radyo dalgalar?n? tespit etmek i�in bir balon kullan?lm??t?.
ki y?l boyunca bu ara?t?rmadan i?e yarar bir veri elde edilememi?tir. Bunun �zerine bilim insanlar?, ���nc� u�u?u s?ras?nda balondan al?nan eski verileri tekrar g�zden ge�irme karar? ald?. �zellikle rastgele sesleri takip edip farkl? ve i?e yarar bir sonu� elde etme pe?indeydiler. Bu incelemeler sonunda pek de olas? olmayan bir ?ey ke?fettiler. Bulgular?n?n i?aret etti?i nokta, bekledikleri ?ekilde uzaydan de?il fakat yerin alt?ndan geliyor gibi g�r�n�yordu. Bu da demek oluyor ki; tam bizim evrenimizin yan? ba??nda bir paralel evren var olabilir!
Peki bu nas?l paralel evrenleri i?aret eder? ?u ?ekilde, elde ettikleri bu bulgu par�ac?klar?n zamanda geriye yolculuk edebildi?i anlam?na geliyor. Bu da paralel evrenlerin varl???na kan?t getirmi? oluyor. Ara?t?rmac?lardan biri bu durumu ?�yle a�?kl??a kavu?turuyor; �Bu sinyali a�?klamak i�in bizimkiyle ayn? b�y�k patlamada meydana gelen paralel bir evrenin varl???na ihtiya� var. Bu benzer d�nyada, bizim evrenimizin tam tersi bir i?leyi? bulunuyor ve zaman geriye do?ru ak?yor.�
Einstein�?n Fikirleri ve Paralel Evren Teorileri
Einstein�?n fikirleri, paralel evrenler teorilerinin �?k?? noktas? olmu?tur. Fakat ilk olarak fizik�i ve matematik�i Hugh Everett 1954 y?l?nda bizimkine benzeyen ba?ka evrenler olabilece?i d�?�ncesini ortaya atm??t?r. �oklu evren terimi ise 1895 y?l?nda William James taraf?ndan ilk kez kullan?lm??t?r.
Bence, 2020 y?l?nda yap?lan bu ke?fin, �oklu evren teorisini savunan ve inananlar? 1-0 �ne ge�irdi?i konusunda hemfikir olabiliriz. Peki sizce, hen�z �ok k���k bir k?sm?n? ke?fedebildi?imiz bu koca ve u�suz bucaks?z evrende yaln?z ba??m?za olabilir miyiz? Bizimle birlikte bu evreni ke?feden, her g�n yeni mucizelere imza atan bir ba?kalar? var m?? Peki, ya?ad???n?z hayat?n farkl? ya da benzer bir versiyonunu ya?ayan bir siz oldu?unu hayal edebiliyor musunuz?
Paralel evrenler, bir�ok dizi ve filmde kar??m?za �?kan, uzun y?llard?r da tart??ma yaratan bir konu olmay? ba?arm??t?r. ANITA ara?t?rmas?n?n ortaya �?kard??? ve yer alt?ndan gelen bu sinyaller sayesinde, asl?nda evrenlerin �arp??ma veya birle?meleri sonucu bir enerji ortaya �?kt???n? ve iz b?rakt???n? kan?tlam?? olmaz m?y?z? Bu yap?lan ara?t?rma nas?l sonu�lan?rsa sonu�lans?n, bu olduk�a �nemli konuda ?imdiye dek yap?lm?? en b�y�k ke?iflerden biri budur diyebilmemiz m�mk�n. Bakt???n?zda, bu konu olduk�a geni? ve birden fazla bilim dal?n?n de?inip farkl? y�nlerden savundu?u bir konu olarak kar??m?za �?k?yor. Bundan dolay?, ger�ek olabilme olas?l??? san?r?m hi� bir zaman %100 yalanlanamaz. ��nk�, yap?lan �o?u ara?t?rma ve ortaya at?lan bir�ok teori, bu olas?l???n ger�ek olabilece?i y�n�nde ilerlemeye devam ediyor.
Modal Realizm
T�m bu anlatt?klar?m?za kar?? bahsedebilece?imiz son bir g�r�? var; Modal Realizm. Bu g�r�? tarihte ilk kez 1970 y?l?nda felsefede ortaya �?km??t?r. Daha sonra 1990�l? y?llarda fizik ve matematik�iler taraf?ndan ya?ad???m?z evrenin matematiksel bir form ile sisteme denk oldu?u ve bu sistemlerdeki t�m s?n?flar?n da e?it d�zeyde ger�ek oldu?u ortaya at?ld?. Yani bu g�r�?e g�re var olan t�m paralel evrenler ayn? anda e?it ger�eklik d�zeyinde var. Bu g�r�?� ortaya atan ki?i de David Kellogg Lewis� tir. Ona g�re u bizimle ayn? anda var olan d�nyalar, en az ya?ad???m?z d�nya kadar somuttur. Olanakl? d�nyalar basite indirgenemez. Bizimkiyle ayn? cinste olan bu d�nyalar, edimsel olarak ba?lamsald?r. Fakat bu olanakl? d�nyalar nedensel olarak birbirlerinden farkl?d?r. Burada ge�en edim terimi, ?imdiden ve �burada�dan bahseder. Kendisinin bir �e?it ba?lamsal terim oldu?u s�ylenir. Bu konu hakk?nda ayr?nt?l? bilgi ve farkl? di?er al?nt?lar? �?renmek i�in David Armstrong�un �Combinatorial Theory of Possibility� adl? yaz?s?na g�z atabilirsiniz.