Empati pek �ok insan?n �ocuklu?undan itibaren s�rekli duydu?u bir kelime. Kre?te ya da okulda bir arkada??na vurdu?unda “Kendini onun yerine koy. Biri sana ayn?s?n? yapsa nas?l hissederdin?” s�z�n� duymayan neredeyse yoktur. Sadece �ocukluk d�neminde kalmay?p i? hayat?nda da �ok s?k kar??la?t???m?z bir ?eydir bu. Baz? durumlarda y�neticimizin bizi anlamad???n? d�?�n�r, biraz olsun empati yapmas?n? isteriz. Peki, empati ne demek, empati t�rleri nelerdir? Gelin birlikte bakal?m.

Empati Nedir? Empati ne demek?

�Empati nedir� sorusunu sordu?umuzda kelimenin k�kenine de bakmam?zda fayda vard?r. Tarihe bakt???m?zda Yunanca �em� (in – i�inde) ve �pathos� (feeling – his) kelimelerinin birle?iminden olu?an �empatheia� kelimesine rastl?yoruz. Bu kelime de, Almancadaki �einf�hlung� (ona uyabilme) ile birle?erek 20. y�zy?l?n ba?lar?nda �empathy� halini al?yor.

Empati terimi, asl?nda �ok farkl? deneyimleri tan?mlamak i�in kullan?labilir. Ara?t?rmac?lar genellikle bu terimi, ba?ka birinin neler hissetti?i ve d�?�nd�?� �zerine ili?ki kurabilmek yetene?i olarak tan?mlarlar.

Empati, insanlar?n evrimsel tarihinde �nemli bir yer tutmakla birlikte s?�anlarda, primat akrabalar?m?zda ve en yak?n dostumuz olan k�peklerde dei g�r�lebiliyor. Yap?lan son ara?t?rmalar, empatinin asl?nda genetik bir k�kene sahip oldu?unu ortaya koyar nitelikte. Ancak yine ara?t?rmalar?n s�yledi?ine g�re, insanlar do?al empatik yeteneklerini geli?tirebilir ya da ayn? ?ekilde s?n?rlayabilirler.

Empati kurabilme yetene?i, empati kurdu?unuz insana illa ki yard?m etmek isteyece?iniz anlam?na da gelmiyor. Ancak bu yetenek, genellikle ?efkat dolu bir aksiyon almak i�in gereken ilk ad?md?r diyebiliriz.

�� farkl? empati yetene?i ve t�r� vard?r. Bunlar ?�g�d�sel Empati, ?li?kisel Empati ve Deneyimsel Empati olarak s?ralanabilir. ?imdi bunlar hakk?nda biraz bilgi edinelim.

?�g�d�sel Empati, d�nyaya gelirken yan?m?zda, benli?imizle birlikte yan?m?zda getirdi?imiz bir empati ?eklidir. Ba?kalar?n?n ya?ad??? �z�nt�, sevin�, mutluluk gibi duygular? ayn? onlar gibi ya?ayabilmemizi sa?layan bir empati t�r�d�r. Duygusal bir film izlerken istemsizce d�kt�?�n�z g�zya?? i?te bu t�re bir �rnektir.

?li?kisel Empati, bir ili?kide kar??l?kl? taraflar?n birbirinin duygular?na kar?? kurulan empati t�r�d�r. ?li?kinin yak?nl?k derecesi ne denli yak?nsa empati g�c� de o denli y�ksektir.

Deneyimsel Empati, kendi ki?isel deneyimlerimizle �?rendi?imiz bir t�rd�r. Daha �nce kemoterapi almayan ya da yak?n �evresinde g�rmeyen birinin kemoterapinin bir insan?n duygular?n? nas?l etkileyece?ini bilemez.

Empati, her insanda do?u?tan gelen bir yetidir. Ancak bu yeti do?u?tan gelir ve hayat boyunca kullan?l?r gibi bir ?ey s�z konusu de?ildir. Empati yetinizi etraf?n?zda g�rd�kleriniz ve deneyimleriniz do?rultusunda siz ?ekillendirirsiniz. ?lk �rnek ald???n?z insanlar yan?nda b�y�d�?�n�z ebeveynlerinizdir. Ard?ndan sosyal hayat?n?zda etraf?n?zda bulunan ki?ileri �rnek almaya ba?lars?n?z.

1) Kar??n?zdaki ki?inin yerine kendinizi koyarak olaylar? onun g�z�nden g�rmeye �al??mak ve tarafs?z yorumlamak.

2) Kar??n?zdaki ki?inin t�m duygu ve d�?�ncelerini do?ru analiz ederek do?ru y�nden de?erlendirmek.

3) Kar??n?zdaki ki?iyi her anlamda anlad???n?z? g�stermek ve ona do?ru ifade etmek.

Ayr?ca ?unu da unutmay?n: Empati yetene?i geli?tirilebilirdir.

Empati Yetene?i Nas?l Geli?tirilir?

Bu kavram ku?kusuz ileti?imin en g��l� silahlar?ndan biri. Peki, empati yetene?inizi nas?l geli?tirebilirsiniz?

1) Tan?mad???n?z ki?ilerle ileti?ime ge�meye �al???n.

Ara?t?rmac?lar?n 2015 y?l?nda ?svi�reli bir deney grubu ile yapt?klar? ara?t?rmada, tan?mad???n?z insanlarla vakit ge�irmenin bireyin ileti?im i�in daha fazla �aba sarf etmesine neden oldu?u kan?tlanm??t?r. �stelik bu insanlar, daha sonras?nda tan?d?klar? insanlarla ileti?im kurmaya ba?lad?klar?nda anlay?? ve ho?g�r� d�zeylerinde bir art?? meydana gelmi?tir. Yeni insanlarla tan??mak i�in kendinizi itebilir, kuraca??n?z bu yeni ili?kileri empati yetene?inizi geli?tirmek i�in bir yak?t olarak kullanabilirsiniz.

2) Stresi kullan?n.

Stres hayat?n her alan?nda genellikle k�t�d�r. Ancak burada stresten biraz faydalanabiliriz. Bir olay? fazla d�?�nmeniz farkl? olas?l?klar? da d�?�nece?iniz anlam?na gelir. Bu durumda kar??n?zdaki ki?iyle konu?urken s�ylediklerinin bamba?ka olas?l?klar?n?n da olabilece?inin fark?nda olarak empati kurabilirsiniz. Ancak burada fazla d�?�nmeyi dozunda yapmal?s?n?z. A??r? d�?�nme hastal??? empatiyi beraberinde getirmez, sizin i�in hayat? zorla?t?r?r.

Hayat tek renkten ibaret de?ildir. Pek �ok duyguyu deneyimleriz. Bazen �z�l�r, bazen sevinir bazen adland?ramad???m?z duygular?n i�inde buluruz kendimizi. Yeni deneyimlere ne kadar a�?k olursan?z o denli yeni duyguyu da ya?ars?n?z. Deneyimledi?iniz her duygu empati yetinizi biraz daha geli?tirir. ��nk� kar??n?zdaki ki?inin yerine kendinizi koydu?unuzda daha geni? d�?�nebilir, farkl? duygular? da hesaba katabilirsiniz.

Empati, ilk defa 19. y�zy?l?n sonlar?na do?ru Alman bir filozof olan Theodor Lipps taraf?ndan ortaya at?ld?. Theodor Lipps empatiyi, �Kendini alg? nesnesine yans?tmak� olarak tan?ml?yordu. Theodor Lipps�in bu tan?mlamas?, ilerleyen a?amalarda psikoloji ve felsefe aras?nda bir �rt�?me yaratmas? sebebiyle, yeni bir disiplinleraras? ara?t?rma dal?n?n ortaya �?kmas?na �nayak oldu.

Empati, bilimsel bir terim olarak ilk defa 1909’da psikolog Edward B.Titchener taraf?ndan kullan?ld?. Titchener “empati” terimini, metodolojik i� g�zlem kullan?m?yla s?k? bir ?ekilde i� i�e ge�mi? bir ?ekilde ve en az �� farkl?la?t?r?labilir fenomeni ifade etmek i�in kullanm??t?r.

Ara?t?rmac?lar, �ncelikle ?efkatten sorumlu �zel bir beyin h�cresi grubunun varl???n? ke?fettiler. Bu h�creler aslen duygular?n d??ar? yans?t?lmas?n? ve ba?ka bir ki?inin ac?s?n?, mutlulu?unu, �fkesini payla?mas?n? sa?l?yor. Ayna n�ronlar dedi?imiz n�ronlar, d?? olaylardan etkilenen n�ronlard?r. �rne?in �ok sevdi?iniz birinin, mesela e?inizin incinmesi sizin de �z�lmenize sebep olur. �ocu?unuzun mutlulu?u sizin de mutlu olman?z? sa?lar.

Psikopatlarda, sosyopatlarda ve narsistlerde ise “empati yetersizli?i” oldu?u d�?�n�lmektedir. Bu ki?ilerin ayna n�ronlar? aktif de?ildir. Bu y�zden de di?er insanlar gibi empati kuramazlar.

?kinci bulgu, hem beyin hem de kalbin elektromanyetik alanlar olu?turdu?u ger�e?ine dayanmaktad?r. HeartMath Enstit�s�’ne g�re, bu alanlar insanlar?n d�?�nceleri ve duygular? hakk?nda bilgi aktar?yor. Empatlar �zellikle bu bilgi girdilerine kar?? hassas olabilirler ve bundan bunalmaya meyillidirler. Benzer ?ekilde, d�nyadaki ve g�ne?teki de?i?ikliklere genelde daha g��l� fiziksel ve duygusal tepkiler veririz. Empatlar, d�nyaya ve g�ne?e olan ?eylerin zihinsel durumumuzu ve enerjimizi etkiledi?ini iyi bilir.

Duygusal Bula?ma

Empati anlay???n? geli?tiren bir di?er bulgu ise duygusal bula?ma olgusudur. Ara?t?rmalar bir�ok insan?n etraf?ndakilerin duygular?ndan etkilendi?ini g�steriyor. Bir s?nav i�in arkada?lar?n?zla bir arada ders �al??t???n?z? d�?�n�n. E?er arkada?lar?n?z s�rekli “Yapamayaca??z, ba?ar?l? olamayaca??z.” derse siz de umutsuzlu?a kap?lacaks?n?zd?r. E?er hayat?n?zda negatif d�?�ncelere yer vermek istemiyorsan?z �evrenizdeki insanlar? pozitif olan bireylerden se�melisiniz.

Sinestezi, beyinde iki farkl? duyunun e?le?tirildi?i n�rolojik bir durumdur. �rne?in, bir m�zik par�as? duydu?unuz zaman renkler g�rebilirsiniz. �nl� sinestezikler aras?nda Isaac Newton, Billy Joel ve kemanc? Itzhak Perlman yer al?yor. Bununla birlikte, ayna dokunma sinestezisiyle, insanlar asl?nda kendi bedenlerinde ba?kalar?n?n duygular?n? ve hislerini sanki kendileriymi? gibi hissedebilirler. Bu bir empatinin deneyiminin bir n�rolojik a�?klamas?d?r. Dalai Lama �Empati en de?erli insan kalitesidir� diyor. Bu stresli zamanlarda, bunalmak kolayd?r. Yine de, empati bizi a?acak niteliktir. Kabul etmese bile, birbirimize sayg? duymam?z? sa?layacakt?r. Bu duygu sizi zay?f biri yapmaz. Aksine, ho?g�r� ve anlay??? geli?tirmek i�in kalbinizi a�?k tutman?z? sa?lar.